Adhyaya 70

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शान्तनवस्तदा। भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| akarottumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāntanavastadā| bhīmasenabhayādicchanputrāṃstārayituṃ tava ||

Verse 2

पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम् ।।

pūrvāhṇe tanmahāraudraṃ rājñāṃ yuddhamavartata | kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam ||

Verse 3

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये । अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत् ।।

tasminnākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye | abhavattumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśangaganaṃ mahat ||

Verse 4

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः । भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं समपद्यत ।।

nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ | bherīśaṅkhaninādaiśca tumulaṃ samapadyata ||

Verse 5

युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाःक । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठिष्विव महर्षभाः ।।

yuyutsavaste vikrāntā vijayāya mahābalāḥka | anyonyamabhigarjanto goṣṭhiṣviva maharṣabhāḥ ||

Verse 6

शिरासं पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः। अश्यवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ ।।

śirāsaṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ| aśyavṛṣṭirivākāśe babhūva bharatarṣabha ||

Verse 7

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च। पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ ।।

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca| patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha ||

Verse 8

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः । सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही ।।

viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ | sahastābharaṇaiścānyairabhavacchāditā mahī ||

Verse 9

कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलङ्कृतैः । मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः ।।

kavacopahitairgātrairhastaiśca samalaṅkṛtaiḥ | mukhaiśca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ ||

Verse 10

गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते । आसीत्सर्वा समास्तीर्णा मुहूर्तेन वसुंधराः ।।

gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiśca bhūpate | āsītsarvā samāstīrṇā muhūrtena vasuṃdharāḥ ||

Verse 11

रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिभिः । आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत् ।।

rajomeghaiśca tumulaiḥ śastravidyutprakāśibhiḥ | āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo'bhavat ||

Verse 12

स संप्रहारस्तुमुलःक कटुकः शोणितोदकः। प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत ।।

sa saṃprahārastumulaḥka kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ| prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata ||

Verse 13

तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले रोमहर्षणे। ववृषुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।।

tasminmahābhaye ghore tumule romaharṣaṇe| vavṛṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ ||

Verse 14

आक्रोशन्कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः । तावकानां परेषां च संयुगे भरतर्षभ ।।

ākrośankuñjarāstatra śaravarṣapratāpitāḥ | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatarṣabha ||

Verse 15

संरब्धानां च वीराणां धीराणाममितौजसाम् । धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किंचन ।।

saṃrabdhānāṃ ca vīrāṇāṃ dhīrāṇāmamitaujasām | dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 16

उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोमितोदके। समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यताः ।।

utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śomitodake| samare paryadhāvanta nṛpā ripuvadhodyatāḥ ||

Verse 17

शरशक्तिगदाभिस्ते खङ्गैश्चामिततेजसः । निजघ्नुः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः ।।

śaraśaktigadābhiste khaṅgaiścāmitatejasaḥ | nijaghnuḥ samare'nyonyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ ||

Verse 18

बभ्रमुः कुञ्जराश्चात्र शरैर्विद्धा निरङ्कुशाः । अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ।।

babhramuḥ kuñjarāścātra śarairviddhā niraṅkuśāḥ | aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa ||

Verse 19

उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः। तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम ।।

utpatya nipatantyanye śaraghātaprapīḍitāḥ| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhā bharatasattama ||

Verse 20

वाहानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत। गदानां परिघाणां च हस्तानां चोरुभिः सह ।।

vāhānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata| gadānāṃ parighāṇāṃ ca hastānāṃ corubhiḥ saha ||

Verse 21

पादानां भूषणानां च केयूराणां च सङ्घशः। राशयस्तत्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे ।।

pādānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca saṅghaśaḥ| rāśayastatra dṛśyante bhīṣmabhīmasamāgame ||

Verse 22

अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चानिवर्तिनाम् । सङ्घाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते ।।

aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cānivartinām | saṅghātāḥ sma pradṛśyante tatratatra viśāṃpate ||

Verse 23

गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः । जघ्नुः परस्पर तत्र क्षत्रियाः काल आगते ।।

gadābhirasibhiḥ prāsairbāṇaiśca nataparvabhiḥ | jaghnuḥ paraspara tatra kṣatriyāḥ kāla āgate ||

Verse 24

अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि। बहुधा समसञ्जन्त आयसैः परिघैरिव ।।

apare bāhubhirvīrā niyuddhakuśalā yudhi| bahudhā samasañjanta āyasaiḥ parighairiva ||

Verse 25

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशांपते । अन्योन्यं जघ्रिरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह ।।

muṣṭibhirjānubhiścaiva talaiścaiva viśāṃpate | anyonyaṃ jaghrire vīrāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 26

पतितैः पात्यमानैश्च विचेष्टद्भिश्च भूतले। घोरमायोधनं जज्ञे तत्रतत्र जनेश्वर ।।

patitaiḥ pātyamānaiśca viceṣṭadbhiśca bhūtale| ghoramāyodhanaṃ jajñe tatratatra janeśvara ||

Verse 27

विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणःक । अन्योन्यमभिधावन्तः परस्परवधैषिणः ।।

virathā rathinaścātra nistriṃśavaradhāriṇaḥka | anyonyamabhidhāvantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ ||

Verse 28

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः। पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ।।

tato duryodhano rājā kaliṅgairbahubhirvṛtaḥ| puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavānabhyavartata ||

Verse 29

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम्। भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धास्ततो युद्धमवर्तत ।।

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram| bhīṣmamabhyadravankruddhāstato yuddhamavartata ||