Adhyaya 69

Verse 1

कुरुपाण्डवयोर्मकरश्येनव्यूहरचनापूर्वकं युद्धारम्भः ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे। उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः ।।

kurupāṇḍavayormakaraśyenavyūharacanāpūrvakaṃ yuddhārambhaḥ || 1 || sañjaya uvāca| vyuṣitāyāṃ tu śarvaryāmudite ca divākare| ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ ||

Verse 2

अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम् ।।

abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ | te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam ||

Verse 3

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च राजन्दर्मन्त्रिते तव। व्यूहौ च व्यूह्य संरब्धाः संप्रहृष्टाः प्रहारिणः ।।

pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca rājandarmantrite tava| vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprahṛṣṭāḥ prahāriṇaḥ ||

Verse 4

अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन्समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन्व्यूहमात्मनः ।।

arakṣanmakaravyūhaṃ bhīṣmo rājansamantataḥ | tathaiva pāṇḍavā rājannarakṣanvyūhamātmanaḥ ||

Verse 5

अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत्। श्येनवद्व्यूह्य तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात्स्वयम् ।।

ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat| śyenavadvyūhya taṃ vyūhaṃ dhaumyasya vacanātsvayam ||

Verse 6

स हि तस्य सुविज्ञात अग्निचित्येषु भारत। मकरस्तु महाव्यूहस्तव पुत्रस्य धीमतः ।।

sa hi tasya suvijñāta agnicityeṣu bhārata| makarastu mahāvyūhastava putrasya dhīmataḥ ||

Verse 7

स्वयं सर्वेण सैन्येन द्रोणेनानुमतस्तदा । यथाव्यूहं शान्तनवः सोऽन्ववर्तत तत्पुनः ।।

svayaṃ sarveṇa sainyena droṇenānumatastadā | yathāvyūhaṃ śāntanavaḥ so'nvavartata tatpunaḥ ||

Verse 8

स निर्ययौ महाराज पिता देवव्रतस्तव । महता रथवंशेन संवृतो रथिनां वरः ।।

sa niryayau mahārāja pitā devavratastava | mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ ||

Verse 9

इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिताः । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिनः सादिनस्तथा ।।

itaretaramanvīyuryathābhāgamavasthitāḥ | rathinaḥ pattayaścaiva dantinaḥ sādinastathā ||

Verse 10

तान्दृष्ट्वाऽभ्युद्यतान्सङ्ख्ये पाण्डवा हि यशस्विनः । श्येनव्यूहेन संव्यूह्य समनह्यन्त संयुगे ।।

tāndṛṣṭvā'bhyudyatānsaṅkhye pāṇḍavā hi yaśasvinaḥ | śyenavyūhena saṃvyūhya samanahyanta saṃyuge ||

Verse 11

अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबलः । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ | netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 12

शीर्षे तस्याभवद्वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः । विधुन्वन्गाण्डिवं पार्थो ग्रीवायामभवत्तदा ।।

śīrṣe tasyābhavadvīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ | vidhunvangāṇḍivaṃ pārtho grīvāyāmabhavattadā ||

Verse 13

अक्षौहिण्या समं तत्र वामपक्षोऽभवत्तदा । महात्मा द्रुपदः श्रीमान्सह पुत्रेण संयुगे ।।

akṣauhiṇyā samaṃ tatra vāmapakṣo'bhavattadā | mahātmā drupadaḥ śrīmānsaha putreṇa saṃyuge ||

Verse 14

दक्षिणश्चाभवत्पक्षः कैकेयोऽक्षौहिणीपतिः । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चापि वीर्यवान् ।।

dakṣiṇaścābhavatpakṣaḥ kaikeyo'kṣauhiṇīpatiḥ | pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścāpi vīryavān ||

Verse 15

पृष्ठे समभवच्छ्रीमान्स्वयं राजा युधिष्ठिरःक । भ्रातृभ्यां सहितो वीरो यमाभ्यां चारुविक्रमः ।।

pṛṣṭhe samabhavacchrīmānsvayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥka | bhrātṛbhyāṃ sahito vīro yamābhyāṃ cāruvikramaḥ ||

Verse 16

प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा। भीष्ममासाद्य संग्रामे च्छादयामास सायकैः ।।

praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatastadā| bhīṣmamāsādya saṃgrāme cchādayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 17

ततो भीष्मो महास्राणि पातयामास भारत। मोहयन्पाण्डुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे ।।

tato bhīṣmo mahāsrāṇi pātayāmāsa bhārata| mohayanpāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave ||

Verse 18

संमुह्यति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजयः । भीष्मं शरसहस्रेण विव्याध रणमूर्धनि ।।

saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ | bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani ||

Verse 19

प्रतिसंवार्य चास्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे। स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समुपस्थितः ।।

pratisaṃvārya cāsrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge| svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samupasthitaḥ ||

Verse 20

ततो दुर्योधनो राजा भारज्वाजमभाषत । पूर्वं दृष्ट्वा वधं घोरं बलस्य बलिनां वरः ।।

tato duryodhano rājā bhārajvājamabhāṣata | pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ ||

Verse 21

भ्रातॄणां च वधं युद्धे स्मरमाणो महारथः। आचार्यः सततं हि त्वं हितकामो ममानघ ।।

bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ| ācāryaḥ satataṃ hi tvaṃ hitakāmo mamānagha ||

Verse 22

वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहम् । देवानपि रणे जेतुं प्रार्थयामो न संशयः ।।

vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham | devānapi raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ ||

Verse 23

किमु पाण्डुसुताकन्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । स तथा कुरु भद्रं ते यथा वध्यन्ति पाण्डवाः ।।

kimu pāṇḍusutākanyuddhe hīnavīryaparākramān | sa tathā kuru bhadraṃ te yathā vadhyanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 24

एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष । तत्र संप्रेक्ष्य राजनं संक्रुद्ध इव निश्चसन् ।।

evamuktastato droṇastava putreṇa māriṣa | tatra saṃprekṣya rājanaṃ saṃkruddha iva niścasan ||

Verse 25

बालिशस्त्वं न जानीषे पाण्डवानां पराक्रमम् । न शक्या हि यथा जेतुं पाण्डवा हि महाबलाः ।।

bāliśastvaṃ na jānīṣe pāṇḍavānāṃ parākramam | na śakyā hi yathā jetuṃ pāṇḍavā hi mahābalāḥ ||

Verse 26

यथाबलं यथावीर्यं कर्म कुर्यामहं हि ते। इत्युक्तवा ते सुतं राजन्नभ्यपद्यत वाहिनीम् । अभिनत्पाण्डवानीकं प्रेक्षमाणस्य सात्यकेः ।।

yathābalaṃ yathāvīryaṃ karma kuryāmahaṃ hi te| ityuktavā te sutaṃ rājannabhyapadyata vāhinīm | abhinatpāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ ||

Verse 27

सात्यकिस्तु ततो द्रौणं वारयामात भारत। तयोः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।।

sātyakistu tato drauṇaṃ vārayāmāta bhārata| tayoḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham ||

Verse 28

शैनेयं तु रणे क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापावान्। अविध्यन्निशितैर्बाणैर्जत्रुदेशे हसन्निव ।।

śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpāvān| avidhyanniśitairbāṇairjatrudeśe hasanniva ||

Verse 29

भीमसेनस्ततः क्रुद्धो भारद्वाजमविध्यत । संरक्षन्सात्यकिं राजन्द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात् ।।

bhīmasenastataḥ kruddho bhāradvājamavidhyata | saṃrakṣansātyakiṃ rājandroṇācchastrabhṛtāṃ varāt ||

Verse 30

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तथा शल्यश्च मारिष। भीमसेनं रणे क्रुद्धाश्छादयांचक्रिरे शरैः ।।

tato droṇaśca bhīṣmaśca tathā śalyaśca māriṣa| bhīmasenaṃ raṇe kruddhāśchādayāṃcakrire śaraiḥ ||

Verse 31

तत्राभिमन्युः संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्च मारिष । विव्यधुर्निशितैर्बैणैः सर्वांस्तानुद्यतायुधान् ।।

tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāśca māriṣa | vivyadhurniśitairbaiṇaiḥ sarvāṃstānudyatāyudhān ||

Verse 32

द्रोणभीष्मौ तु संक्रुद्धावापतन्तौ महाबलौ । प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे ।।

droṇabhīṣmau tu saṃkruddhāvāpatantau mahābalau | pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave ||

Verse 33

प्रगृह्य बलवद्वीरो धनुर्जलदनिःश्वनम् । अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं छादयानो दिवाकरम् ।।

pragṛhya balavadvīro dhanurjaladaniḥśvanam | abhyavarṣaccharaistūrṇaṃ chādayāno divākaram ||

Verse 34

शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः । अवर्जयत संग्रामं स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन् ।।

śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ | avarjayata saṃgrāmaṃ strītvaṃ tasyānusaṃsmaran ||

Verse 35

ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे। रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदितः ।।

tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe| rakṣamāṇastadā bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ ||

Verse 36

शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्। अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ।।

śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam| avarjayata saṃtrasto yugāntāgnimivolbaṇam ||

Verse 37

ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशांपते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद्यशः ।।

tato balena mahatā putrastava viśāṃpate | jugopa bhīṣmamāsādya prārthayāno mahadyaśaḥ ||

Verse 38

तथैव पाण्डवा राजन्पुरुस्कृत्य धनञ्जयम्। भीष्ममेवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम् ।।

tathaiva pāṇḍavā rājanpuruskṛtya dhanañjayam| bhīṣmamevābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim ||

Verse 39

तद्युद्धमभवद्धोरं देवानां दानवैरिव। जयमाकाङ्क्षतां सङ्क्ष्ये यशश्च सुमहाद्भुतम् ।।

tadyuddhamabhavaddhoraṃ devānāṃ dānavairiva| jayamākāṅkṣatāṃ saṅkṣye yaśaśca sumahādbhutam ||