Adhyaya 67

Verse 1

भीष्मेण विश्वोपाख्यानकथने वासुदेवमाहात्म्यकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरस्य कृष्मसमाश्रयणेन विजय इति कथनम् ।। 2 ।। दुर्योधन उवाच। वासुदेवो महद्भूतं सर्वलोकेषु कथ्यते। तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह ।।

bhīṣmeṇa viśvopākhyānakathane vāsudevamāhātmyakathanam || 1 || yudhiṣṭhirasya kṛṣmasamāśrayaṇena vijaya iti kathanam || 2 || duryodhana uvāca| vāsudevo mahadbhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate| tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātumicche pitāmaha ||

Verse 2

भीष्म उवाच। वासुदेवो महद्भूतं सर्वदैवतदैवतम् । न परं पुण्डरीकाक्षाद्दृश्यते भरतर्षभ ।।

bhīṣma uvāca| vāsudevo mahadbhūtaṃ sarvadaivatadaivatam | na paraṃ puṇḍarīkākṣāddṛśyate bharatarṣabha ||

Verse 3

श्रुतं मे तात रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः। नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च। असितो देवलश्चापि वालखिल्यास्तपोधनाः ।।

śrutaṃ me tāta rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ| nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca| asito devalaścāpi vālakhilyāstapodhanāḥ ||

Verse 4

मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्। सर्वभूतादिभूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।।

mārkaṇḍeyaśca govinde kathayatyadbhutaṃ mahat| sarvabhūtādibhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ ||

Verse 5

आपो वायुश्च तेजश्च त्रयमेतदकल्पयत्। स सृष्ट्वा पृथिवीं देवीं सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।।

āpo vāyuśca tejaśca trayametadakalpayat| sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devīṃ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ ||

Verse 6

अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः । सर्वदेवमयो देवः शयानः शयने सुखम् ।।

apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ | sarvadevamayo devaḥ śayānaḥ śayane sukham ||

Verse 7

मुखतः सोऽग्निमसृजत्प्राणाद्वायुमथापि च। सरस्वतीं च वेदांश्च मनसः ससृजेऽच्युत ।।

mukhataḥ so'gnimasṛjatprāṇādvāyumathāpi ca| sarasvatīṃ ca vedāṃśca manasaḥ sasṛje'cyuta ||

Verse 8

एषक लोकान्ससर्जादौ देवांश्च ऋषिभिः सह। अमृतं चैव मृत्युं च प्रजानां प्रभवाप्ययौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।।

eṣaka lokānsasarjādau devāṃśca ṛṣibhiḥ saha| amṛtaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavāpyayau || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

एष धर्मश्च धर्मज्ञो वरदः सर्वकामदः । एष कर्ता च कार्यं च आदेरादिः स्वयं प्रभुः ।।

eṣa dharmaśca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ | eṣa kartā ca kāryaṃ ca āderādiḥ svayaṃ prabhuḥ ||

Verse 10

भूतं भव्यं भविष्यच्च पूर्वमेतदकल्पयत् । उभे सन्ध्ये दिवः खं च नियमांश्च जनार्दनः ।।

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca pūrvametadakalpayat | ubhe sandhye divaḥ khaṃ ca niyamāṃśca janārdanaḥ ||

Verse 11

ऋषींश्चैव हि गोविन्दस्तपश्चैवाभ्यकल्पयत् । स्रष्टारं जगतश्चापि महात्मा प्रभुरव्ययः ।।

ṛṣīṃścaiva hi govindastapaścaivābhyakalpayat | sraṣṭāraṃ jagataścāpi mahātmā prabhuravyayaḥ ||

Verse 12

अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत्। शेषं चाकल्पयद्देवमनन्तमिति तं विदुः ।।

agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamakalpayat| śeṣaṃ cākalpayaddevamanantamiti taṃ viduḥ ||

Verse 13

यो धारयति भूतानि धरां चेमां सपर्वताम्। ध्यानयोगेन विप्राश्च तं विदन्ति महौजसम्। कर्णस्रोतोभवं चापि मधुं नाम महासुरम् ।। प्रभव उत्पत्तिहेतुः। अप्ययः प्रलयहेतुः ।।

yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ saparvatām| dhyānayogena viprāśca taṃ vidanti mahaujasam| karṇasrotobhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram || prabhava utpattihetuḥ| apyayaḥ pralayahetuḥ ||

Verse 14

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धइं समास्थितम् । हरन्तं ब्रह्मणो वेदाञ्जघान ब्रह्मणः पिता। ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन्महात्मा पुरुषोत्तमः ।।

tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhaiṃ samāsthitam | harantaṃ brahmaṇo vedāñjaghāna brahmaṇaḥ pitā| brahmaṇopacitiṃ kurvanmahātmā puruṣottamaḥ ||

Verse 15

तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुर्ऋषयश्च जनार्दनम् ।।

tasya tāta vadhādeva devadānavamānavāḥ | madhusūdanamityāhurṛṣayaśca janārdanam ||

Verse 16

वराहं नारसिंहं च त्रिविक्रममिति प्रभुम् । एष धाता विधाता च सर्वेषां प्रामिनां हरिः ।।

varāhaṃ nārasiṃhaṃ ca trivikramamiti prabhum | eṣa dhātā vidhātā ca sarveṣāṃ prāmināṃ hariḥ ||

Verse 17

परं हि पुण्डरीकाक्षान्न भूतं न भविष्यति। मुखतः सोसृजद्विप्रान्बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा ।।

paraṃ hi puṇḍarīkākṣānna bhūtaṃ na bhaviṣyati| mukhataḥ sosṛjadviprānbāhubhyāṃ kṣatriyāṃstathā ||

Verse 18

वैश्यांश्चाप्यूरुतो राजञ्शूद्रान्पद्भ्यां तथैवच। तपसा नियतं देवं निधानं सर्वदेहिनाम् ।।

vaiśyāṃścāpyūruto rājañśūdrānpadbhyāṃ tathaivaca| tapasā niyataṃ devaṃ nidhānaṃ sarvadehinām ||

Verse 19

ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च। योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात्।।

brahmabhūtamamāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca| yogabhūtaṃ paricarankeśavaṃ mahadāpnuyāt||

Verse 20

केशवः परमं तेजः सर्वलोकपितामहः । एवमार्हुर्हृषीकेशं मुनयो वै नराधिप ।।

keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ | evamārhurhṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa ||

Verse 21

एवमेनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम् । कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः ।।

evamenaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum | kṛṣṇo yasya prasīdeta lokāstenākṣayā jitāḥ ||

Verse 22

यश्चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं व्रजेत् । सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान्स सुखी भवेत् ।।

yaścaivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet | sadā naraḥ paṭhaṃścedaṃ svastimānsa sukhī bhavet ||

Verse 23

ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः । भये महति मग्नांश्च पाति नित्यं जनार्दनःक ।।

ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ | bhaye mahati magnāṃśca pāti nityaṃ janārdanaḥka ||

Verse 24

स तं युधिष्ठिरो ज्ञात्वा याथातथ्येन भारत। सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगदीश्वरम्। प्रपन्नः शरणं राजन्योगानां प्रभुमीश्वरम् ।।

sa taṃ yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata| sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagadīśvaram| prapannaḥ śaraṇaṃ rājanyogānāṃ prabhumīśvaram ||