Adhyaya 66

Verse 1

विश्वोपाख्यानम् ।। 1 ।। भीष्म उवाच। ततः स भगवान्देवो लोकानामीश्वरेश्वरः। ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्रिग्धगम्भीरया गिरा ।।

viśvopākhyānam || 1 || bhīṣma uvāca| tataḥ sa bhagavāndevo lokānāmīśvareśvaraḥ| brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ srigdhagambhīrayā girā ||

Verse 2

विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् । तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ।।

viditaṃ tāta yogānme sarvametattavepsitam | tathā tadbhavitetyuktvā tatraivāntaradhīyata ||

Verse 3

ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः । कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ।।

tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ | kautūhalaparāḥ sarve pitāmahamathābruvan ||

Verse 4

कोन्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो । वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम् ।।

konvayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayādvibho | vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotumicchāma taṃ vayam ||

Verse 5

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः । देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा ।।

evamuktastu bhagavānpratyuvāca pitāmahaḥ | devabrahmarṣigandharvānsarvānmadhurayā girā ||

Verse 6

यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् । भूतात्मा च प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम् ।।

yattatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yatparam | bhūtātmā ca prabhuścaiva brahma yacca paraṃ padam ||

Verse 7

तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः । जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः ।

tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ | jagato'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ |

Verse 8

मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः । अस्रुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले ।।

mānuṣaṃ lokamātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ | asrurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale ||

Verse 9

संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः । त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः ।।

saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ | ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ ||

Verse 10

तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी । मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले ।।

teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavānnareṇa sahito vaśī | mānuṣīṃ yonimāsthāya cariṣyati mahītale ||

Verse 11

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । सहितो मानुषे लोके संभूतावमितद्युती ।।

naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau | sahito mānuṣe loke saṃbhūtāvamitadyutī ||

Verse 12

अजेयौ समरे यत्तौ सहितैरमरैरपि । मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी ।।

ajeyau samare yattau sahitairamarairapi | mūḍhāstvetau na jānanti naranārāyaṇāvṛṣī ||

Verse 13

तस्याहमग्रजः पुत्रः सर्वस्य जगतः प्रभुः । वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः ।।

tasyāhamagrajaḥ putraḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ | vāsudevo'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ ||

Verse 14

तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः । नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः ।।

tathā manuṣyo'yamiti kadācitsurasattamāḥ | nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ ||

Verse 15

एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् । एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः ।।

etatparamakaṃ guhyametatparamakaṃ padam | etatparamakaṃ brahma etatparamakaṃ yaśaḥ ||

Verse 16

एतदक्षरमव्यक्तमेतद्वै शाश्वतं महः । यत्तत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च ।।

etadakṣaramavyaktametadvai śāśvataṃ mahaḥ | yattatpuruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca ||

Verse 17

एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम्। एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा ।।

etatparamakaṃ teja etatparamakaṃ sukham| etatparamakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā ||

Verse 18

तस्मात्सेन्द्रैः सुरैः सर्वैर्लोकैश्चामितविक्रमःक । नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः ।।

tasmātsendraiḥ suraiḥ sarvairlokaiścāmitavikramaḥka | nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo'yamiti prabhuḥ ||

Verse 19

यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः । हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम् ।।

yaśca mānuṣamātro'yamiti brūyātsa mandadhīḥ | hṛṣīkeśamavajñānāttamāhuḥ puruṣādhamam ||

Verse 20

योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् । अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तमसं जनाः ।।

yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum | avamanyedvāsudevaṃ tamāhustamasaṃ janāḥ ||

Verse 21

देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम्। पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं बुधाः ।।

devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam| padmanābhaṃ na jānāti tamāhustāmasaṃ budhāḥ ||

Verse 22

किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम्। अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मञ्जति ।।

kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇāmabhayaṃkaram| avajānanmahātmānaṃ ghore tamasi mañjati ||

Verse 23

एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः । वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः । तस्यामहात्माजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः ।।

evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānāmīśvareśvaraḥ | vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ | tasyāmahātmājo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ ||

Verse 24

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा स भगवान्देवान्सर्षिगकणान्पुरा। विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम् ।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā sa bhagavāndevānsarṣigakaṇānpurā| visṛjya sarvabhūtāni jagāma bhavanaṃ svakam ||

Verse 25

ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च। कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः ।।

tato devāḥ sagandharvā munayo'psaraso'pi ca| kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ ||

Verse 26

एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम्। वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम् ।।

etacchrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam ||

Verse 27

रामस्य जामदग्न्यस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः । व्यासनारदयोश्चापि सकाशाद्भरतर्षभ ।।

rāmasya jāmadagnyasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ | vyāsanāradayoścāpi sakāśādbharatarṣabha ||

Verse 28

एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् । वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम् ।।

etamarthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhumavyayam | vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānāmīśvareśvaram ||

Verse 29

यस्य चैवात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता । कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः ।।

yasya caivātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā | kathaṃ na vāsudevo'yamarcyaścejyaśca mānavaiḥ ||

Verse 30

वारितोऽसि मया तात मुनिर्भिर्वेदपारगैः । मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धन्विना ।।

vārito'si mayā tāta munirbhirvedapāragaiḥ | mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhanvinā ||

Verse 31

मा पाण्डवैः सार्धमिति तत्त्वं मोहान्न बुध्यसे। मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः ।।

mā pāṇḍavaiḥ sārdhamiti tattvaṃ mohānna budhyase| manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ ||

Verse 32

यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं तं धनञ्जयम् । नरनारायणौ देवी कोऽन्यो द्विष्याद्धि मानवः ।।

yasmāddviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ taṃ dhanañjayam | naranārāyaṇau devī ko'nyo dviṣyāddhi mānavaḥ ||

Verse 33

तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः । सर्कवलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ।।

tasmādbravīmi te rājanneṣa vai śāśvato'vyayaḥ | sarkavalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ ||

Verse 34

यो धारयति लोकांस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः । योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः ।।

yo dhārayati lokāṃstrīṃścarācaraguruḥ prabhuḥ | yoddhā jayaśca jetā ca sarvaprakṛtirīśvaraḥ ||

Verse 35

राजन्सर्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः । यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ।।

rājansarvamayo hyeṣa tamorāgavivarjitaḥ | yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ ||

Verse 36

तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्ममयेन च । धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति ।।

tasya māhātmyayogena yogenātmamayena ca | dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañjayaścaiṣāṃ bhaviṣyati ||

Verse 37

श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्‍डवानां दधाति यः। बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति ।।

śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇ‍ḍavānāṃ dadhāti yaḥ| balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaścaiva rakṣati ||

Verse 38

स एष शाश्वतो देवाः सर्वगुह्यमयः शिवः । वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत ।।

sa eṣa śāśvato devāḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ | vāsudeva iti jñeyo yanmāṃ pṛcchasi bhārata ||

Verse 39

ब्राह्मणैः क्षत्रिकयैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिःक ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि षट्षष्टितमोऽध्यायः ।।

brāhmaṇaiḥ kṣatrikayairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ | sevyate'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥka || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 40

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च। सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन वै ।। कृतलक्षणैः स्वस्वगुणप्रख्यातैः ।।

dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca| sātvataṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena vai || kṛtalakṣaṇaiḥ svasvaguṇaprakhyātaiḥ ||

Verse 41

स एष सर्वं सुरमर्त्यलोकं समुद्रकक्ष्यान्तरितां पुरीं च। युगेयुगे मानुषं चैव वासं पुनःपुनः सृजते वासुदेवाःक ।। सात्वताः पञ्चरात्रागमविधिना पूजकास्तदीयं सात्वतम् ।।

sa eṣa sarvaṃ suramartyalokaṃ samudrakakṣyāntaritāṃ purīṃ ca| yugeyuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ punaḥpunaḥ sṛjate vāsudevāḥka || sātvatāḥ pañcarātrāgamavidhinā pūjakāstadīyaṃ sātvatam ||