Adhyaya 62

Verse 1

भीमसेनादियुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि सञ्जय। यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुपुत्रेण वध्यते ।।

bhīmasenādiyuddhavarṇanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| daivameva paraṃ manye pauruṣādapi sañjaya| yatsainyaṃ mama putrasya pāṇḍuputreṇa vadhyate ||

Verse 2

नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि। अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंशसि पाण्डवान् ।।

nityaṃ hi māmakāṃstāta hatāneva hi śaṃsasi| avyagrāṃśca prahṛṣṭāṃśca nityaṃ śaṃśasi pāṇḍavān ||

Verse 3

विभग्नांश्च प्रनष्टांश्च नित्यं शंससि मामकान्। हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य सञ्जय । पातितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि ।।

vibhagnāṃśca pranaṣṭāṃśca nityaṃ śaṃsasi māmakān| hīnānpuruṣakāreṇa māmakānadya sañjaya | pātitānpātyamānāṃśca hatāneva ca śaṃsasi ||

Verse 4

युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति। पाण्डवा हि जयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः ।।

yudhyamānānyathāśakti ghaṭamānāñjayaṃ prati| pāṇḍavā hi jayantyeva jīyante caiva māmakāḥ ||

Verse 5

सोऽहं तीव्राणि दुःस्वानि दुर्योधनकृतानि च। श्रोष्यामि सततं तात दुःसहानि बहूनि च ।।

so'haṃ tīvrāṇi duḥsvāni duryodhanakṛtāni ca| śroṣyāmi satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca ||

Verse 6

तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवान् । मामका विजयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन सञ्जय ।।

tamupāyaṃ na paśyāmi jīyeranyena pāṇḍavān | māmakā vijayaṃ yuddhe prāpnuyuryena sañjaya ||

Verse 7

सञ्जय उवाच। क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्। श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान् ।।

sañjaya uvāca| kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam| śrṛṇu rājansthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān ||

Verse 8

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः। पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैःक ।।

dhṛṣṭadyumnastu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ| pīḍayāmāsa saṃkruddho madrādhipatimāyasaiḥka ||

Verse 9

तत्राद्भुतमपश्याम पार्षस्य पराक्रमम् । न्यवारयत यस्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम् ।।

tatrādbhutamapaśyāma pārṣasya parākramam | nyavārayata yastūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam ||

Verse 10

नान्तरं दृश्यते तत्र तयोश्च रथिनोस्तदा। मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत् ।।

nāntaraṃ dṛśyate tatra tayośca rathinostadā| muhūrtamiva tadyuddhaṃ tayoḥ samamivābhavat ||

Verse 11

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च ।।

tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge| dhanuściccheda bhallena pītena niśitena ca ||

Verse 12

अथैनं शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे। गिरिं जलागमे यद्वञ्जलदा जलवृष्टिभिः ।।

athainaṃ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa saṃyuge| giriṃ jalāgame yadvañjaladā jalavṛṣṭibhiḥ ||

Verse 13

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो धृष्टद्युम्ने च पीडिते । अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति ।।

abhimanyustataḥ kruddho dhṛṣṭadyumne ca pīḍite | abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati ||

Verse 14

ततो मद्राधिपस्थं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः । आर्तायनिममेयात्मा विव्याध निशितैः शरैः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि चतुर्थदिवसयुद्धे द्विषष्टितमोऽद्यायः ।।

tato madrādhipasthaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ | ārtāyanimameyātmā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi caturthadivasayuddhe dviṣaṣṭitamo'dyāyaḥ ||

Verse 15

ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽर्जुनं रणे। मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे।।

tatastu tāvakā rājanparīpsanto'rjunaṃ raṇe| madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire||

Verse 16

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती। दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनोऽथ दुर्मुखः ।।

duryodhano vikarṇaśca duḥśāsanaviviṃśatī| durmarṣaṇo duḥsahaśca citraseno'tha durmukhaḥ ||

Verse 17

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत। एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे ।।

satyavrataśca bhadraṃ te purumitraśca bhārata| ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe ||

Verse 18

तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।।

tānbhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ | draupadeyābhimanyuśca mādrīputrau ca pāṇḍavau ||

Verse 19

धार्तराष्ट्रान्दश रथान्दशैव प्रत्यवारयन् । नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशांपते ।।

dhārtarāṣṭrāndaśa rathāndaśaiva pratyavārayan | nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃpate ||

Verse 20

अभ्यवर्तन्तं संहृष्टाः परस्परवधैषिणः। ते वै समेयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव ।।

abhyavartantaṃ saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ| te vai sameyuḥ saṃgrāme rājandurmantrite tava ||

Verse 21

तस्मिन्दशरथे क्रुद्धे वर्तमाने महाभये। तावकानां परेषां वा प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ।।

tasmindaśarathe kruddhe vartamāne mahābhaye| tāvakānāṃ pareṣāṃ vā prekṣakā rathino'bhavan ||

Verse 22

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः। अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।।

śastrāṇyanekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ| anyonyamabhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire ||

Verse 23

ते तदा जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः । अन्योन्यमभिमर्दन्तः स्पर्धमानाः परस्परम् ।।

te tadā jātasaṃrambhāḥ sarve'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ | anyonyamabhimardantaḥ spardhamānāḥ parasparam ||

Verse 24

अन्योन्यस्पर्धया राजञ्ज्ञातयः संगता मिथः । महास्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षिणः ।।

anyonyaspardhayā rājañjñātayaḥ saṃgatā mithaḥ | mahāsrāṇi vimuñcantaḥ samāpeturamarṣiṇaḥ ||

Verse 25

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे । विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिः समरे द्रुतम् ।।

duryodhanastu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe | vivyādha niśitairbāṇaiścaturbhiḥ samare drutam ||

Verse 26

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च प?ञ्चभिः । दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः ।।

durmarṣaṇaśca viṃśatyā citrasenaśca pa?ñcabhiḥ | durmukho navabhirbāṇairduḥsahaścāpi saptabhiḥ ||

Verse 27

विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा। तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः ।।

viviṃśatiḥ pañcabhiśca tribhirduḥśāsanastathā| tānpratyavidhyadrājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ ||

Verse 28

एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम् । सत्यव्रतं च समरे पुरुमित्रं च भारत ।।

ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayanpāṇilāghavam | satyavrataṃ ca samare purumitraṃ ca bhārata ||

Verse 29

अभिमन्युरविध्यत्तु दशभिर्दशभिः शरैः। माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ ।।

abhimanyuravidhyattu daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ| mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau ||

Verse 30

अविध्येतां शरैस्तीक्ष्णैस्तदद्भुतमिवाभवत्। ततः शल्यो महाराज स्वस्त्रीयौ रथिनां वरौ ।।

avidhyetāṃ śaraistīkṣṇaistadadbhutamivābhavat| tataḥ śalyo mahārāja svastrīyau rathināṃ varau ||

Verse 31

शरैर्बहुभिरानर्च्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ । छाद्यमानौ ततस्तौ कतु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः ।।

śarairbahubhirānarcchatkṛtapratikṛtaiṣiṇau | chādyamānau tatastau katu mādrīputrau na celatuḥ ||

Verse 32

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः ।।

atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ | vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ ||

Verse 33

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव श्रृङ्गिणम्। भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात् ।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śrṛṅgiṇam| bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāste prādravanbhayāt ||

Verse 34

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत्। अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।।

duryodhanastu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat| anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām ||

Verse 35

गजानीकेन सहितस्तेन राजा सुयोधनाः । मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात् ।।

gajānīkena sahitastena rājā suyodhanāḥ | māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt ||

Verse 36

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः । गदापाणिरवारोहद्रथांत्सिंह इवोन्नदन् ।।

āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ | gadāpāṇiravārohadrathāṃtsiṃha ivonnadan ||

Verse 37

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्। अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः ।।

adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām| abhyadhāvadgajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ ||

Verse 38

स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली। भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः ।।

sa gajāngadayā nighnanvyacaratsamare balī| bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ ||

Verse 39

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना । व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भिमस्य गर्जतः ।।

tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā | vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhimasya garjataḥ ||

Verse 40

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः। नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

tatastu draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ| nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 41

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान्। अभ्यवर्षन्त धावन्तो मेघा इव गिरिव्रजान् ।।

pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān| abhyavarṣanta dhāvanto meghā iva girivrajān ||

Verse 42

नाकुलिस्तु शतानीकः समरे शत्रुपूगहा । क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैश्चाञ्जलिकैः शितैः। न्यहनच्चोत्तमाङ्गानि पाण्डवो गजयोधिनाम् ।।

nākulistu śatānīkaḥ samare śatrupūgahā | kṣuraiḥ kṣuraprairbhallaiśca pītaiścāñjalikaiḥ śitaiḥ| nyahanaccottamāṅgāni pāṇḍavo gajayodhinām ||

Verse 43

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः । अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः ।।

śirobhiḥ prapatadbhiśca bāhubhiśca vibhūṣitaiḥ | aśmavṛṣṭirivābhāti pāṇibhiśca sahāṅkuśaiḥ ||

Verse 44

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः। अदृश्यन्ताचलाग्रेकषु द्रुमा भग्नशिखा इव ।।

hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ| adṛśyantācalāgrekaṣu drumā bhagnaśikhā iva ||

Verse 45

धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान्। पततः पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना ।।

dhṛṣṭadyumnahatānanyānapaśyāma mahāgajān| patataḥ pātyamānāṃśca pārṣatena mahātmanā ||

Verse 46

मागधोऽथ महीपालो गजमैरावणोपमम्। प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति।।

māgadho'tha mahīpālo gajamairāvaṇopamam| preṣayāmāsa samare saubhadrasya rathaṃ prati||

Verse 47

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य महागजम् । जघानैकेषुणा वीरःत सौभद्रः परवीरहा ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya mahāgajam | jaghānaikeṣuṇā vīraḥta saubhadraḥ paravīrahā ||

Verse 48

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः। राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापाहरच्छिरः।।

tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ| rājño rajatapuṅkhena bhallenāpāharacchiraḥ||

Verse 49

विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः। व्यचरत्समरे मृद्गन्गजानिन्द्रो गिरीनिव ।।

vigāhya tadgajānīkaṃ bhīmaseno'pi pāṇḍavaḥ| vyacaratsamare mṛdgangajānindro girīniva ||

Verse 50

एकप्रहारनिहतान्भीमसेनेन दन्तिनः। अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव ।।

ekaprahāranihatānbhīmasenena dantinaḥ| apaśyāma raṇe tasmingirīnvajrahatāniva ||

Verse 51

भग्नदन्तान्भग्नकरान्भग्नसक्थीश्च वारणान्। भग्नपृष्ठत्रिकानन्यान्निहतान्पर्वतोपमान् ।।

bhagnadantānbhagnakarānbhagnasakthīśca vāraṇān| bhagnapṛṣṭhatrikānanyānnihatānparvatopamān ||

Verse 52

नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गतान्। विद्रुतान्भयसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान् ।।

nadataḥ sīdataścānyānvimukhānsamare gatān| vidrutānbhayasaṃvignāṃstathā viśakṛto'parān ||

Verse 53

भीमसेनस्य मार्गेषु पतितान्पर्वतोपमान् । अपश्यं निहतान्नागान्राजन्निष्ठीवतोपरान् ।।

bhīmasenasya mārgeṣu patitānparvatopamān | apaśyaṃ nihatānnāgānrājanniṣṭhīvatoparān ||

Verse 54

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः । विह्नलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले ।।

vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ | vihnalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale ||

Verse 55

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः । व्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः ।।

medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ | vyacaratsamare bhīmo daṇḍapāṇirivāntakaḥ ||

Verse 56

गजानां रुधिरक्लिन्नां गदां बिभ्रद्वृकोदरः । घोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकभृत् ।।

gajānāṃ rudhiraklinnāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥ | ghoraḥ pratibhayaścāsītpinākīva pinākabhṛt ||

Verse 57

संमथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः । सहसा प्राद्रवन्क्लिष्ठा मृद्गन्तस्तव वाहिनीम् ।।

saṃmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ | sahasā prādravankliṣṭhā mṛdgantastava vāhinīm ||

Verse 58

तं हि वीरं महेष्वासं सौभद्रप्रमुखा रथाः । पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः ।।

taṃ hi vīraṃ maheṣvāsaṃ saubhadrapramukhā rathāḥ | paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhamivāmarāḥ ||

Verse 59

शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितां गजशोणितैः । कृतान्त इव रोद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत ।।

śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhradukṣitāṃ gajaśoṇitaiḥ | kṛtānta iva rodrātmā bhīmaseno vyadṛśyata ||

Verse 60

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत। अपश्याम रणे भीमं नृत्यन्तमिव शङ्करम् ।।

vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata| apaśyāma raṇe bhīmaṃ nṛtyantamiva śaṅkaram ||

Verse 61

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमकस्वनाम् । अपश्याम महाराय रौद्रां विशसनीं गदाम् ।।

yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanisamakasvanām | apaśyāma mahārāya raudrāṃ viśasanīṃ gadām ||

Verse 62

विमिश्रां केशमञ्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च। पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ।।

vimiśrāṃ keśamañjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca| pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn ||

Verse 63

यथा पशूनां सङ्घातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत्। तथा भीमो गजानीकं गदया समकालयत् ।।

yathā paśūnāṃ saṅghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet| tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā samakālayat ||

Verse 64

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः। स्वान्यनीकानि मृद्गन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव ।।

gadayā vadhyamānāste mārgaṇaiśca samantataḥ| svānyanīkāni mṛdgantaḥ prādravankuñjarāstava ||

Verse 65

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान्। अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत् ।।

mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān| atiṣṭhattumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt ||