Adhyaya 61

Verse 1

धृष्टद्युन्मेन शलपुत्रवधः ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। द्रौणिर्भूरिश्रवाः शत्यश्चित्रसेनश्च मारिषः। पुत्रः सांयमनेश्चैव सौभद्रं पर्यवारयन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि चतुर्थदिवसयुद्धे एकषष्टितमोऽध्यायः ।।

dhṛṣṭadyunmena śalaputravadhaḥ || 1 || sañjaya uvāca| drauṇirbhūriśravāḥ śatyaścitrasenaśca māriṣaḥ| putraḥ sāṃyamaneścaiva saubhadraṃ paryavārayan || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi caturthadivasayuddhe ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

संसक्तमतितेजोभिस्तमेकं ददृशुर्जनाः। पञ्चभिर्मनुजव्याघ्रैर्गजैः सिंहशिशुं यथा ।।

saṃsaktamatitejobhistamekaṃ dadṛśurjanāḥ| pañcabhirmanujavyāghrairgajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā ||

Verse 3

नातिलक्ष्यतया कश्चिन्न शौर्ये न पराक्रमे । बभूव सदृशः कार्ष्णेर्नास्त्रे नापि च लाघवे ।।

nātilakṣyatayā kaścinna śaurye na parākrame | babhūva sadṛśaḥ kārṣṇernāstre nāpi ca lāghave ||

Verse 4

तथा तमात्मजं युद्धे विक्रमन्तमरिन्दमम्। दृष्ट्वा पार्थः सुसंयत्तं सिंहनादमथानदत् ।।

tathā tamātmajaṃ yuddhe vikramantamarindamam| dṛṣṭvā pārthaḥ susaṃyattaṃ siṃhanādamathānadat ||

Verse 5

पीडयानं तु तत्सैन्यं पौत्रं तव विशांपते। दृष्ट्वा त्वदीया राजेन्द्र समन्तात्पर्यवारयन् ।।

pīḍayānaṃ tu tatsainyaṃ pautraṃ tava viśāṃpate| dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantātparyavārayan ||

Verse 6

ध्वजिनीं धार्तराष्ट्राणां दीनशत्रुरदीनवत् । प्रत्युद्ययौ स सौभद्रस्तेजसा च बलेन च ।।

dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatruradīnavat | pratyudyayau sa saubhadrastejasā ca balena ca ||

Verse 7

तस्य लाघवमार्गस्थमादित्यसदृशप्रभम् । व्यदृश्यत महच्चापं समरे युध्यतः परैः ।

tasya lāghavamārgasthamādityasadṛśaprabham | vyadṛśyata mahaccāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ |

Verse 8

स द्रौणिमिषुणैकेन विद्ध्वा शल्यं च पञ्चभिः । ध्वजं सांयमनेश्वैव सोऽष्टाभिश्चिच्छिदे ततः ।।

sa drauṇimiṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ | dhvajaṃ sāṃyamaneśvaiva so'ṣṭābhiścicchide tataḥ ||

Verse 9

रुक्मदण्डां महाशक्तिं प्रेषितां सौमदत्तिन । शितेनोरगसंकाशां पत्रिणाभिजघान ताम् ।।

rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattina | śitenoragasaṃkāśāṃ patriṇābhijaghāna tām ||

Verse 10

शल्यस्य च महावेगानस्यतः समरे शरान्। धनुश्चिच्छेद भल्लेन तीव्रवेगन फाल्गुनिः जघानार्जुनदायादश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।।

śalyasya ca mahāvegānasyataḥ samare śarān| dhanuściccheda bhallena tīvravegana phālguniḥ jaghānārjunadāyādaścaturbhiścaturo hayān ||

Verse 11

भूरिश्रवाश्च शल्यश्च द्रौणिः सांयमनिः शलः। नाभ्यवर्तन्तं संरब्धाः कार्ष्णेर्बाहुबलोदयात् ।।

bhūriśravāśca śalyaśca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ| nābhyavartantaṃ saṃrabdhāḥ kārṣṇerbāhubalodayāt ||

Verse 12

ततस्त्रिगर्ता राजेन्द्र मद्राश्च सह केकयैः । पञ्चविंशतिसाहस्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ।।

tatastrigartā rājendra madrāśca saha kekayaiḥ | pañcaviṃśatisāhasrāstava putreṇa coditāḥ ||

Verse 13

धनुर्वेदविदो मुख्या अजेयाः शत्रुभिर्युधि। सह पुत्रं जिघांसन्तं परिवव्रुः किरीटिनम् ।।

dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhiryudhi| saha putraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam ||

Verse 14

तौ तु तत्र पितापुत्रौ परिक्षिप्तौ महारथौ । ददर्श राजन्पाञ्चल्यः सेनापतिररिन्दम ।।

tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau mahārathau | dadarśa rājanpāñcalyaḥ senāpatirarindama ||

Verse 15

स वारणरथोघानां सहस्रैर्बहुभिर्वृतः। वाजिभिः पत्तिभिश्चैव वृतः शतसहस्रशः ।।

sa vāraṇarathoghānāṃ sahasrairbahubhirvṛtaḥ| vājibhiḥ pattibhiścaiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ ||

Verse 16

पारावताश्वः स रथमास्थाय परवीरहा धनुर्विष्फार्य संक्रुद्धो नोदयित्वा च वाहिनीम् । ययौ तं मद्रकानीकं केकयांश्च परंतप ।।

pārāvatāśvaḥ sa rathamāsthāya paravīrahā dhanurviṣphārya saṃkruddho nodayitvā ca vāhinīm | yayau taṃ madrakānīkaṃ kekayāṃśca paraṃtapa ||

Verse 17

तेन कीर्तिमता गुप्तमनीकं दृढधन्वना। संरब्धरथनागाश्वं योत्स्यमानमशोभत ।।

tena kīrtimatā guptamanīkaṃ dṛḍhadhanvanā| saṃrabdharathanāgāśvaṃ yotsyamānamaśobhata ||

Verse 18

सोऽर्जुनप्रमुखे यान्तं पाञ्चालकुलवर्धनः । त्रिभिः शारद्वतं बाणैर्जत्रदेशे समार्पयत् ।।

so'rjunapramukhe yāntaṃ pāñcālakulavardhanaḥ | tribhiḥ śāradvataṃ bāṇairjatradeśe samārpayat ||

Verse 19

ततः स मद्रकान्हत्वा दशैव दशभिः शरैः । पृष्ठरक्षं जघानाशु भल्लेन कृतवर्मणः ।।

tataḥ sa madrakānhatvā daśaiva daśabhiḥ śaraiḥ | pṛṣṭharakṣaṃ jaghānāśu bhallena kṛtavarmaṇaḥ ||

Verse 20

दमनं चापि दायादं पौरवस्य महात्मनः । जघान विमलाग्नेण नाराचेन परंतपः ।।

damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ | jaghāna vimalāgneṇa nārācena paraṃtapaḥ ||

Verse 21

ततः सांयमनेः पुत्रः पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् । अविध्यत्रिंशता बाणैर्दशभिश्चास्य सारथिम् ।।

tataḥ sāṃyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam | avidhyatriṃśatā bāṇairdaśabhiścāsya sārathim ||

Verse 22

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन्। भल्लेन भृशतीक्ष्णेन निचकर्तास्य कार्मुकम् ।।

so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan| bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam ||

Verse 23

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षिप्रमेव समार्पयत् । अश्वांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ।।

athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣiprameva samārpayat | aśvāṃścāsyāvadhīdrājannubhau tau pārṣṇisārathī ||

Verse 24

स हताश्वे रते तिष्ठन्ददर्श भरतर्षभ । पुत्रः सांयमनेः पुत्रं पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ।।

sa hatāśve rate tiṣṭhandadarśa bharatarṣabha | putraḥ sāṃyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ ||

Verse 25

स प्रगृह्य महाघोरं निस्त्रिंशवरमायसम् । पदातिस्तूर्णमानर्च्छद्रथस्यं पुरुषर्षभः ।।

sa pragṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaramāyasam | padātistūrṇamānarcchadrathasyaṃ puruṣarṣabhaḥ ||

Verse 26

तं महौघमिवायान्तं स्वात्पतन्तमिवोरगम् । भ्रान्तावरणनिस्त्रिंशं कालोत्सृष्टमिवान्तकम् ।।

taṃ mahaughamivāyāntaṃ svātpatantamivoragam | bhrāntāvaraṇanistriṃśaṃ kālotsṛṣṭamivāntakam ||

Verse 27

दीप्यमानमिवादित्यं मत्तवारणविक्रमम् । अपश्यन्पाण्डवास्तत्र धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

dīpyamānamivādityaṃ mattavāraṇavikramam | apaśyanpāṇḍavāstatra dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 28

तस्य पाञ्चालदायादः प्रतीपमभिधावतः। शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरणधारिणः ।।

tasya pāñcāladāyādaḥ pratīpamabhidhāvataḥ| śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ ||

Verse 29

बाणवेगमतीतस्य तथाभ्याशमुपेयुषः । त्वरन्सेनापतिः क्रुद्धो बिभेद गदया शिरः ।।

bāṇavegamatītasya tathābhyāśamupeyuṣaḥ | tvaransenāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ ||

Verse 30

तस्य राजन्सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम् । हतस्य पततो हस्ताद्वेगेन न्यपतद्भुवि ।।

tasya rājansanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram | hatasya patato hastādvegena nyapatadbhuvi ||

Verse 31

तं निहत्य गदाग्रेण स लेभे परमां मुदम्। पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः ।।

taṃ nihatya gadāgreṇa sa lebhe paramāṃ mudam| putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ ||

Verse 32

तस्मिन्हते महेष्वासे शल्यपुत्रे महारथे । हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ।।

tasminhate maheṣvāse śalyaputre mahārathe | hāhākāro mahānāsīttava sainyasya māriṣa ||

Verse 33

ततः सांयमनिः क्रुद्धो दृष्ट्वा निहतामात्मजम् । अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ।।

tataḥ sāṃyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatāmātmajam | abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam ||

Verse 34

तौ तत्र समरे शूरौ समेतौ युद्धदुर्मदौ । ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा ।।

tau tatra samare śūrau sametau yuddhadurmadau | dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavāstathā ||

Verse 35

ततः सांयमनिः क्रुद्धः पार्षतं परवीरहा। आजघान त्रिभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ।।

tataḥ sāṃyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā| ājaghāna tribhirbāṇaistotrairiva mahādvipam ||

Verse 36

तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशोभनः। आजघानोरसि क्रुद्धस्ततो युद्धमवर्तत ।।

tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ| ājaghānorasi kruddhastato yuddhamavartata ||