Adhyaya 63

Verse 1

सात्यकिभूरिश्रवसोः समागमः ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। हते तस्मिन्गजानीके पुत्रो दुर्योधनस्तव। भीमसेनं ध्नतेत्येवं सर्वसैन्यान्यचोदयत् ।।

sātyakibhūriśravasoḥ samāgamaḥ || 1 || sañjaya uvāca| hate tasmingajānīke putro duryodhanastava| bhīmasenaṃ dhnatetyevaṃ sarvasainyānyacodayat ||

Verse 2

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात्। अभ्यद्रवन्भीमसेनं नदन्तं भैरवान्रवान् ।।

tataḥ sarvāṇyanīkāni tava putrasya śāsanāt| abhyadravanbhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavānravān ||

Verse 3

तं बलौघमपर्यन्तं देवैरपि सुदुःसहम् । आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रिमिव पर्वणि ।।

taṃ balaughamaparyantaṃ devairapi suduḥsaham | āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudrimiva parvaṇi ||

Verse 4

रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम् । अनन्तरथपादातं रजसा सर्वतो वृतम् ।।

rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam | anantarathapādātaṃ rajasā sarvato vṛtam ||

Verse 5

तं भीमसेनः समरे महोदधिमिवापरम् । सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत् ।।

taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhimivāparam | senāsāgaramakṣobhyaṃ veleva samavārayat ||

Verse 6

तदाश्चर्यमपश्याम पाण्डवस्य महात्मनः । भीमसेनस्य समरे राजन्कर्मातिमानुषम् ।।

tadāścaryamapaśyāma pāṇḍavasya mahātmanaḥ | bhīmasenasya samare rājankarmātimānuṣam ||

Verse 7

उदीर्णान्पार्थिवान्सर्वान्साश्वान्सरथकुञ्जरान् । असंभ्रमं भीमसेनो गदया समवारयत् ।।

udīrṇānpārthivānsarvānsāśvānsarathakuñjarān | asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samavārayat ||

Verse 8

स संवार्य बलौघांस्तन्गदया रथिनां वरः। अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिर्मेरुरिवाचलः ।।

sa saṃvārya balaughāṃstangadayā rathināṃ varaḥ| atiṣṭhattumule bhīmo girirmerurivācalaḥ ||

Verse 9

तस्मिन्सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे। भ्रातरश्चैव पुत्राश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः।।

tasminsutumule ghore kāle paramadāruṇe| bhrātaraścaiva putrāśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ||

Verse 10

द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी चापराजितः । न प्राजहन्भीमसेनं भये जाते महाबलम् ।।

draupadeyābhimanyuśca śikhaṇḍī cāparājitaḥ | na prājahanbhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam ||

Verse 11

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्। अधावत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः ।।

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām| adhāvattāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ ||

Verse 12

पोययन्रथबृन्दानि वाजिबृन्दनि चाभिभूः । कर्षयन्रथवृन्दानि बाहुवेगेन पाण्डवः ।।

poyayanrathabṛndāni vājibṛndani cābhibhūḥ | karṣayanrathavṛndāni bāhuvegena pāṇḍavaḥ ||

Verse 13

विनिध्रन्यचतत्सङ्ख्ये युगान्ते कालविद्विभुः । ऊरुवेगेन संकर्षन्रथजालानि पाण्डवः ।।

vinidhranyacatatsaṅkhye yugānte kālavidvibhuḥ | ūruvegena saṃkarṣanrathajālāni pāṇḍavaḥ ||

Verse 14

बलानि संममर्दाशु नड्वलानीव कुञ्जरः । मृद्गन्रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः ।।

balāni saṃmamardāśu naḍvalānīva kuñjaraḥ | mṛdganrathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ ||

Verse 15

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ वापि पदातिनः । गदया व्यवमत्सर्वान्वातो वृक्षानिवौजसा ।।

sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau vāpi padātinaḥ | gadayā vyavamatsarvānvāto vṛkṣānivaujasā ||

Verse 16

भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले। सापि प्रञ्जानसामासैः प्रदिग्धा रुधिरेण च ।।

bhīmaseno mahābāhustava putrasya vai bale| sāpi prañjānasāmāsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca ||

Verse 17

अदृश्यत महारौद्रा गदा नागाश्वपातनी। तत्रतत्र हतैश्चापि मनुष्यगजवाजिभिः ।।

adṛśyata mahāraudrā gadā nāgāśvapātanī| tatratatra hataiścāpi manuṣyagajavājibhiḥ ||

Verse 18

रणाङ्गणं समभवन्मृत्योरावाससन्निभम् । पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ।।

raṇāṅgaṇaṃ samabhavanmṛtyorāvāsasannibham | pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn ||

Verse 19

यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम् । ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम् ।।

yamadaṇḍopamāmugrāmindrāśanisamasvanām | dadṛśurbhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām ||

Verse 20

आविध्यतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः । बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये ।।

āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ | babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye ||

Verse 21

तं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुनः पुनः । दृष्ट्वा मृत्युमवायान्तं सर्वे विमनसोऽभवन् ।।

taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ | dṛṣṭvā mṛtyumavāyāntaṃ sarve vimanaso'bhavan ||

Verse 22

यतोयतः प्रेक्षते स्म गदामुद्यम्य पाण्डवः। तेनतेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत ।।

yatoyataḥ prekṣate sma gadāmudyamya pāṇḍavaḥ| tenatena sma dīryante sarvasainyāni bhārata ||

Verse 23

प्रदारयन्तं सैन्यानि बलेनामितविक्रमम् । ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम् ।।

pradārayantaṃ sainyāni balenāmitavikramam | grasamānamanīkāni vyāditāsyamivāntakam ||

Verse 24

तं तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम् । दृष्ट्वा वृकोदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात् ।।

taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam | dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt ||

Verse 25

महता रथघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । छादयञ्शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।।

mahatā rathaghoṣeṇa rathenādityavarcasā | chādayañśaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān ||

Verse 26

तमायान्तं तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननमिवान्तकम् । भीष्मं भीमो महाबाहुः प्रत्युदीयादमर्षितः ।।

tamāyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanamivāntakam | bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyādamarṣitaḥ ||

Verse 27

तस्मिन्क्षणे सात्यकिः सत्यसन्धः शिनिप्रवीरोऽभ्यपतत्पितामहम्। निघ्नन्नमित्रान्धनुषा दृढेन संकम्पयंस्तव पुत्रस्य सैन्यम् ।।

tasminkṣaṇe sātyakiḥ satyasandhaḥ śinipravīro'bhyapatatpitāmaham| nighnannamitrāndhanuṣā dṛḍhena saṃkampayaṃstava putrasya sainyam ||

Verse 28

तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशैः शरान्वपन्तं निशितान्सुपुङ्खान्। नाशक्नवन्धारयितुं तदानीं सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ।।

taṃ yāntamaśvai rajataprakāśaiḥ śarānvapantaṃ niśitānsupuṅkhān| nāśaknavandhārayituṃ tadānīṃ sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ ||

Verse 29

अविध्यदेनं दशभिः पृषत्कैः- रलम्बुसो राक्षसोऽसौ तदानीम् । शरैश्चतुर्भिः प्रतिविद्ध्य तं च नप्ता शिनेरभ्यपतद्रथेन ।।

avidhyadenaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ- ralambuso rākṣaso'sau tadānīm | śaraiścaturbhiḥ pratividdhya taṃ ca naptā śinerabhyapatadrathena ||

Verse 30

अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य तं शत्रुमध्ये परिवर्तमानम्। प्रद्रावयन्तं कुरुपुङ्गवांश्च पुनः पुनश्च प्रणदन्तमाजौ ।।

anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya taṃ śatrumadhye parivartamānam| pradrāvayantaṃ kurupuṅgavāṃśca punaḥ punaśca praṇadantamājau ||

Verse 31

योधास्त्वदीयाः शरवर्षैरवर्ष- न्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः । तथापि तं धारयितुं न शेकु- र्मध्यंदिने सूर्यमिवातपन्तम् ।।

yodhāstvadīyāḥ śaravarṣairavarṣa- nmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ | tathāpi taṃ dhārayituṃ na śeku- rmadhyaṃdine sūryamivātapantam ||

Verse 32

न तत्र कश्चिन्नविषण्ण आसी- दृते राजन्सोमदत्तस्य पुत्रात्। स वै समादाय धनुर्महात्मा भिरिश्रवा भारत सौमदत्तिः ।।

na tatra kaścinnaviṣaṇṇa āsī- dṛte rājansomadattasya putrāt| sa vai samādāya dhanurmahātmā bhiriśravā bhārata saumadattiḥ ||

Verse 33

दृष्ट्वा रथान्स्वान्व्यपनीयमाना- न्प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन् ।।

dṛṣṭvā rathānsvānvyapanīyamānā- npratyudyayau sātyakiṃ yoddhumicchan ||