Adhyaya 60

Verse 1

भीष्मार्जुनयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। व्युष्टां निशां भारत भारताना- मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा। ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि चतुर्थदिवसयुद्धे षष्टितमोऽध्यायः ।।

bhīṣmārjunayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānā- manīkinīnāṃ pramukhe mahātmā| yayau sapatnānprati jātakopo vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi caturthadivasayuddhe ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ। जयद्रथश्चातिबलो बलौघै- र्नृपास्तथान्ये प्रययुः समन्तात् ।।

taṃ droṇaduryodhanabāhlikāśca tathaiva durmarṣaṇacitrasenau| jayadrathaścātibalo balaughai- rnṛpāstathānye prayayuḥ samantāt ||

Verse 3

स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन्। रराज राजा स तु राजमुख्यै- र्वृतः सदेवैरिव वज्रपाणिः ।।

sa tairmahadbhiśca mahārathaiśca tejasvibhirvīryavadbhiśca rājan| rarāja rājā sa tu rājamukhyai- rvṛtaḥ sadevairiva vajrapāṇiḥ ||

Verse 4

तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता दोधूयमानाश्च महापताकाः । सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा महागजस्कन्धगता विरेजुः ।।

tasminnanīkapramukhe viṣaktā dodhūyamānāśca mahāpatākāḥ | suraktapītāsitapāṇḍurābhā mahāgajaskandhagatā virejuḥ ||

Verse 5

सा वाहिनी शान्तनवेन गुप्ता महारथैर्वारणवाजिभिश्च। बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा जलागमे द्यौरिव जातमेघा ।।

sā vāhinī śāntanavena guptā mahārathairvāraṇavājibhiśca| babhau savidyutstanayitnukalpā jalāgame dyauriva jātameghā ||

Verse 6

ततो रणायाभिमुखी प्रयाता प्रत्यर्जुनं शान्तनवाभिगुप्ता। सेनामहोग्ना सहसा कुरूणां वेगो यथा भीम इवापगायाः ।।

tato raṇāyābhimukhī prayātā pratyarjunaṃ śāntanavābhiguptā| senāmahognā sahasā kurūṇāṃ vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ ||

Verse 7

तं व्यालनानाविधगूढसारं गजाश्वपादातरथौघपक्षम्। व्यूहं महामेघसमं महात्मा ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः ।। व्युष्टां प्रभाताम् ।।

taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ gajāśvapādātarathaughapakṣam| vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā dadarśa dūrātkapirājaketuḥ || vyuṣṭāṃ prabhātām ||

Verse 8

विनिर्ययौ केतुमता रथेन नरर्षभः श्वेतहयेन काले। जये धृतः शत्रुवरूथिनीनां यथा सुरेन्द्रोऽसुरवाहिनीनाम् ।।

viniryayau ketumatā rathena nararṣabhaḥ śvetahayena kāle| jaye dhṛtaḥ śatruvarūthinīnāṃ yathā surendro'suravāhinīnām ||

Verse 9

नारायणेनेन्द्र इवाभिगुप्तः शशीव सूर्येण समेयिवान्यथा । तथा महात्मा सह केशवेन वरीथिनीनां प्रमुखे रराज ।। व्यालो व्यूहविशेषस्तेन नानाविधं गूढसारं च ।।

nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ śaśīva sūryeṇa sameyivānyathā | tathā mahātmā saha keśavena varīthinīnāṃ pramukhe rarāja || vyālo vyūhaviśeṣastena nānāvidhaṃ gūḍhasāraṃ ca ||

Verse 10

सोपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं यत्तं यदूनामृषभेण सङ्ख्ये। कपिध्वजं प्रेक्ष्य रथं विषेदुः सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ।।

sopaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ yattaṃ yadūnāmṛṣabheṇa saṅkhye| kapidhvajaṃ prekṣya rathaṃ viṣeduḥ sahaiva putraistava kauraveyāḥ ||

Verse 11

प्रकल्पितं गुप्तमुदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन । तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया- श्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ।।

prakalpitaṃ guptamudāyudhena kirīṭinā lokamahārathena | taṃ vyūharājaṃ dadṛśustvadīyā- ścatuścaturvyālasahasrakīrṇam ||

Verse 12

यथैव पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा व्यूहः कृतः कौरवसत्तमेन। यथा न भूतो भुवि मानुषेषु न दृष्टपूर्वो न च संश्रुतश्च ।।

yathaiva pūrve'hani dharmarājñā vyūhaḥ kṛtaḥ kauravasattamena| yathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaśca ||

Verse 13

ततो यथादेशमुपेत्य तस्थुः पाञ्चालमुख्याः सह चेदिमुख्यैः। ततः समादेशसमाहतानि भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ ।।

tato yathādeśamupetya tasthuḥ pāñcālamukhyāḥ saha cedimukhyaiḥ| tataḥ samādeśasamāhatāni bherīsahasrāṇi vinedurājau ||

Verse 14

शङ्खस्वनास्तूर्यरवाः प्रणेदुः सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः। ततः सबाणानि महास्वनानि विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः ।।

śaṅkhasvanāstūryaravāḥ praṇeduḥ sarveṣvanīkeṣu sasiṃhanādāḥ| tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ ||

Verse 15

क्षणेन भेरीपणवप्रणादा- नन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनांश्च। तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्ष- मुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् ।।

kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādā- nantardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāṃśca| tacchaṅkhaśabdāvṛtamantarikṣa- muddhūtabhaumadrutareṇujālam ||

Verse 16

महानुभावाश्च ततः प्रकाश- नालोक्य वीराः सहसाऽभिपेतुः । रथी रथेनाभिहतः ससूतः पपात साश्वः सरथः सकेतुः ।।

mahānubhāvāśca tataḥ prakāśa- nālokya vīrāḥ sahasā'bhipetuḥ | rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ ||

Verse 17

गजो गजेनाभिहताः पपात पदातिना चाभिहतः पदातिः। आवर्तमानान्यभिवर्तमानै- र्घोरीकृतान्यद्भुतदर्शनानि ।।

gajo gajenābhihatāḥ papāta padātinā cābhihataḥ padātiḥ| āvartamānānyabhivartamānai- rghorīkṛtānyadbhutadarśanāni ||

Verse 18

प्रासैश्च खङ्गैश्च समाहतानि सदश्वबृन्दानि सदश्वबृन्दैः। सुवर्णतारागणभूषितानि सूर्यप्रभाभानि शरावराणि ।। सोत्तरबन्धुरेषं उत्तरेणाच्छादनेन बन्धुरा रम्या ईषा तत्सहितम् ।।

prāsaiśca khaṅgaiśca samāhatāni sadaśvabṛndāni sadaśvabṛndaiḥ| suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni sūryaprabhābhāni śarāvarāṇi || sottarabandhureṣaṃ uttareṇācchādanena bandhurā ramyā īṣā tatsahitam ||

Verse 19

विदार्यमाणानि परश्वथैश्च प्रासैश्च स्वङ्गैश्च निपेतुरुर्व्याम्। गजैर्विषणापरगात्ररुग्णाः केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः ।।

vidāryamāṇāni paraśvathaiśca prāsaiśca svaṅgaiśca nipetururvyām| gajairviṣaṇāparagātrarugṇāḥ kecitsasūtā rathinaḥ prapetuḥ ||

Verse 20

गजर्षभाश्चापि जगर्षभेण निपातिता बाणहताः पृथिव्याम्। गजौघवेगोद्धतसादितानां श्रुत्वा विषेदुः सहसा मनुष्याः ।।

gajarṣabhāścāpi jagarṣabheṇa nipātitā bāṇahatāḥ pṛthivyām| gajaughavegoddhatasāditānāṃ śrutvā viṣeduḥ sahasā manuṣyāḥ ||

Verse 21

आर्तस्वनं सादिपदातियूनां विषाणगात्रावरताडितानाम् । संभ्रान्तनागाश्वरथे मुहूर्ते महाक्षये सादिपदातियूनाम् ।।

ārtasvanaṃ sādipadātiyūnāṃ viṣāṇagātrāvaratāḍitānām | saṃbhrāntanāgāśvarathe muhūrte mahākṣaye sādipadātiyūnām ||

Verse 22

महारथैः संपरिवार्यमाणं संदृश्य दूरात्कपिराजकेतुम् । तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः सदश्ववेगाद्भुतवीर्ययानः।।

mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ saṃdṛśya dūrātkapirājaketum | taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ sadaśvavegādbhutavīryayānaḥ||

Verse 23

महास्त्रबाणाशनिदीप्तमन्तं किरीटिनं शान्तनवोऽभ्यधावत्। तथैव शक्रप्रतिमप्रभाव- मिन्द्रात्मजं द्रोणमुखा विसस्नुः ।।

mahāstrabāṇāśanidīptamantaṃ kirīṭinaṃ śāntanavo'bhyadhāvat| tathaiva śakrapratimaprabhāva- mindrātmajaṃ droṇamukhā visasnuḥ ||

Verse 24

कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन्। ततो रथानां प्रमुखादुपेत्य सर्वास्त्रिवित्काञ्चनचित्रवर्मा ।।

kṛpaśca śalyaśca viviṃśatiśca duryodhanaḥ saumadattiśca rājan| tato rathānāṃ pramukhādupetya sarvāstrivitkāñcanacitravarmā ||

Verse 25

जवेन शूरोऽभिससार सर्वां- स्तानर्जुनस्यात्मभवोऽभिमन्युः। तेषां महास्त्राणि महारथाना- मसह्यकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः ।।

javena śūro'bhisasāra sarvāṃ- stānarjunasyātmabhavo'bhimanyuḥ| teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānā- masahyakarmā vinihatya kārṣṇiḥ ||

Verse 26

बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः । ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां कृत्वा नदीमाशु रणे रिपूणाम् ।।

babhau mahāmantrahutārcimālī sadogataḥ sanbhagavānivāgniḥ | tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ kṛtvā nadīmāśu raṇe ripūṇām ||

Verse 27

जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो महारथं पार्थमदीनसत्वः । ततः प्रहस्याद्भुतविक्रमेण गाण्डीवमुक्तेन शिलाशितेन ।।

jagāma saubhadramatītya bhīṣmo mahārathaṃ pārthamadīnasatvaḥ | tataḥ prahasyādbhutavikrameṇa gāṇḍīvamuktena śilāśitena ||

Verse 28

विपाठजालेन महास्त्रजालं विनाशयामास किरीटमाली। तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणा- मसक्तकर्मा कपिराजकेतुः ।।

vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ vināśayāmāsa kirīṭamālī| tamuttamaṃ sarvadhanurdharāṇā- masaktakarmā kapirājaketuḥ ||

Verse 29

भीष्मं महात्माऽभिववर्ष तूर्णं शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः। तथैव भीष्माहतमन्तरिक्षे महास्त्रजालं कपिराजकेतोः ।।

bhīṣmaṃ mahātmā'bhivavarṣa tūrṇaṃ śaraughajālairvimalaiśca bhallaiḥ| tathaiva bhīṣmāhatamantarikṣe mahāstrajālaṃ kapirājaketoḥ ||

Verse 30

तद्द्वैरथं भीष्मधनञ्जयाभ्याम् ।।

taddvairathaṃ bhīṣmadhanañjayābhyām ||