Adhyaya 58

Verse 1

अर्जुनादियुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे। रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन् ।।

arjunādiyuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tataste pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge| rathairanekasāhasraiḥ samantātparyavārayan ||

Verse 2

अथैनं रथबृन्देन कोष्ठकीकृत्य भारत। शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि तृतीयदिवसयुद्धे अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ।।

athainaṃ rathabṛndena koṣṭhakīkṛtya bhārata| śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantādabhyavārayan || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi tṛtīyadivasayuddhe aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

शक्तीश्च विमलाकस्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह । प्रासान्परश्वथांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि ।।

śaktīśca vimalākastīkṣṇā gadāśca parighaiḥ saha | prāsānparaśvathāṃścaiva mudgarānmusalānapi ||

Verse 4

चिक्षिषुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति। शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम् ।।

cikṣiṣuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati| śastrāṇāmatha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānāmivāyatim ||

Verse 5

रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः । तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम् ।।

rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ | tatra tallāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsoratimānuṣam ||

Verse 6

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । साधुसाध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन् ।।

devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ | sādhusādhviti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan ||

Verse 7

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च महत्या सेकनया वृतौ । गान्धारान्समरे शूराञ्जग्मतुः सहसौबलान् ।।

sātyakiścābhimanyuśca mahatyā sekanayā vṛtau | gāndhārānsamare śūrāñjagmatuḥ sahasaubalān ||

Verse 8

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् । तिशलश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ।।

tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam | tiśalaścicchiduḥ krodhācchastrairnānāvidhairyudhi ||

Verse 9

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने भयावहे । अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ।।

sātyakistu rathaṃ tyaktvā vartamāne bhayāvahe | abhimanyo rathaṃ tūrṇamāruroha paraṃtapaḥ ||

Verse 10

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् । व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैःक सन्नतपर्वभिः ।।

tāvekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm | vyadhametāṃ śitaistūrṇaṃ śaraiḥka sannataparvabhiḥ ||

Verse 11

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् । नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ।।

droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm | nāśayetāṃ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ ||

Verse 12

ततो धर्मसुतोक राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन् ।।

tato dharmasutoka rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau | miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkamupādravan ||

Verse 13

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम् ।।

tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvamāsītsudāruṇam ||

Verse 14

कुर्वाणौ सुमहत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ। दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावप्यवारयत् ।।

kurvāṇau sumahatkarma bhīmasenaghaṭotkacau| duryodhanastato'bhyetya tāvubhāvapyavārayat ||

Verse 15

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम्। अतीत्य पीतरं युद्धे यदयुध्यत भारत ।।

tatrādbhutamapaśyāma haiḍimbasya parākramam| atītya pītaraṃ yuddhe yadayudhyata bhārata ||

Verse 16

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम्। हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः ।।

bhīmasenastu saṃkruddho duryodhanamamarṣaṇam| hṛdyavidhyatpṛṣatkena prahasanniva pāṇḍavaḥ ||

Verse 17

ततो दुर्योधननो राजा प्रहारवरपीडितः। निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ।।

tato duryodhanano rājā prahāravarapīḍitaḥ| niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha ||

Verse 18

तं विसंज्ञं विदित्वा तु त्वरमाणोऽस्य सारथिः । अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभज्यत ।।

taṃ visaṃjñaṃ viditvā tu tvaramāṇo'sya sārathiḥ | apovāha raṇādrājaṃstataḥ sainyamabhajyata ||

Verse 19

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः। निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः ।।

tatastāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ| nighnanbhīmaḥ śaraistīkṣṇairanuvavrāja pṛṣṭhataḥ ||

Verse 20

पार्षतश्च रथश्रोष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः। द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः ।।

pārṣataśca rathaśroṣṭho dharmaputraśca pāṇḍavaḥ| droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ ||

Verse 21

जघ्नतुर्विशिकैस्तीक्ष्णैः परानीकविनाशनैः । द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे ।।

jaghnaturviśikaistīkṣṇaiḥ parānīkavināśanaiḥ | dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ tava putrasya saṃyuge ||

Verse 22

नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ । वार्यमाणं च भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ।।

nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau | vāryamāṇaṃ ca bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā ||

Verse 23

विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः। ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततःक ।।

vidravatyeva tatsainyaṃ paśyatordroṇabhīṣmayoḥ| tato rathasahasreṣu vidravatsu tatastataḥka ||

Verse 24

तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुङ्गवौ । सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः ।।

tāvāsthitāvekarathaṃ saubhadraśinipuṅgavau | saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ ||

Verse 25

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुङ्गवौ। अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले ।।

śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṅgavau| amāvāsyāṃ gatau yadvatsomasūryau nabhastale ||

Verse 26

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशांपते । ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः ।।

arjunastu tataḥ kruddhastava sainyaṃ viśāṃpate | vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhiriva toyadaḥ ||

Verse 27

वध्यमानं ततस्तत्र शरैः पार्थस्य संयुगे। दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम् ।।

vadhyamānaṃ tatastatra śaraiḥ pārthasya saṃyuge| dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam ||

Verse 28

द्रवतस्तान्समालक्ष्य भीष्मद्रोणौ महारथौ । न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ ।।

dravatastānsamālakṣya bhīṣmadroṇau mahārathau | nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau ||

Verse 29

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशांपते । न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणां समन्ततः ।।

tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃpate | nyavartayata tatsainyaṃ dravamāṇāṃ samantataḥ ||

Verse 30

यत्र यत्र हि पुत्रं ते ये ये पश्यन्ति भारत। तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महरथाः ।।

yatra yatra hi putraṃ te ye ye paśyanti bhārata| tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ maharathāḥ ||

Verse 31

तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः। अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जया चावतस्थिरे ।।

tānnivṛttānsamīkṣyaiva tato'nye'pītare janāḥ| anyonyaspardhayā rāja~llajjayā cāvatasthire ||

Verse 32

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशांपते। पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति ।।

punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīdviśāṃpate| pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati ||

Verse 33

अन्निवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः। अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वचः ।।

annivṛttāṃstatastāṃstu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ| abravīttvarito gatvā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ vacaḥ ||

Verse 34

पितामह निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव ।।

pitāmaha nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi bhārata| nānurūpamahaṃ manye tvayi jīvati kaurava ||

Verse 35

द्रोणो चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृञ्जने। कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद्वरूथिनी ।।

droṇo cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛñjane| kṛpe caiva maheṣvāse dravate yadvarūthinī ||

Verse 36

न पाण्डवान्प्रतिलांस्तव मन्ये कथंचन । तथा द्रोणस्य सङ्ग्रमे द्रौमेश्चैव कृपस्य च ।।

na pāṇḍavānpratilāṃstava manye kathaṃcana | tathā droṇasya saṅgrame draumeścaiva kṛpasya ca ||

Verse 37

अनुग्राह्याः पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह । यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम् ।।

anugrāhyāḥ pāṇḍusutāstava nūnaṃ pitāmaha | yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm ||

Verse 38

सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे। न योत्स्ये पाण्डवान्सङ्ख्ये नापि पार्षतसात्यकी ।।

so'smi vācyastvayā rājanpūrvameva samāgame| na yotsye pāṇḍavānsaṅkhye nāpi pārṣatasātyakī ||

Verse 39

श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च। कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि ।। कोष्ठकीकृत्य वेष्टयित्वा ।।

śrutvā tu vacanaṃ tubhyamācāryasya kṛpasya ca| karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānastadaiva hi || koṣṭhakīkṛtya veṣṭayitvā ||

Verse 40

यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे । विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ ।।

yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyāmiha saṃyuge | vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau ||

Verse 41

एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः । अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ।।

etacchrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasanvai muhurmuhuḥ | abravīttanayaṃ tubhyaṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī ||

Verse 42

बहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वचः। अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः ।।

bahuśo'si mayā rājaṃstathyamukto hitaṃ vacaḥ| ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devairapi savāsavaiḥ ||

Verse 43

यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य गतायुषा। करिष्यामि यथाशक्ति पश्येदानीं सबान्धवः ।।

yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya gatāyuṣā| kariṣyāmi yathāśakti paśyedānīṃ sabāndhavaḥ ||

Verse 44

अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान्सह बन्धुभिः । सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ।।

adya pāṇḍusutānekaḥ sasainyānsaha bandhubhiḥ | so'haṃ nivārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ ||

Verse 45

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भृशम् ।।

evamukte tu bhīṣmeṇa putrāstava janeśvara | dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktā bherīḥ saṃjaghnire bhṛśam ||

Verse 46

पाण्डवा हि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत्। दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन् ।।

pāṇḍavā hi tato rājañśrutvā taṃ ninadaṃ mahat| dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca murajāṃścāpyanādayan ||