Adhyaya 57

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेषु परेषु च। धनञ्जयो रथानीकमवधीत्तव भारत ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato vyūḍheṣvanīkeṣu tāvakeṣu pareṣu ca| dhanañjayo rathānīkamavadhīttava bhārata ||

Verse 2

शरैरथिरथो युद्धे दारयन्रथयूथपान् । ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।।

śarairathiratho yuddhe dārayanrathayūthapān | te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye ||

Verse 3

धार्तराष्ट्रा रणे यत्नात्पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् । प्रार्थयाना यशो दीप्तां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि तृतीयदिवसयुद्धे सप्तपञ्चशोऽध्यायः ।।

dhārtarāṣṭrā raṇe yatnātpāṇḍavānpratyayodhayan | prārthayānā yaśo dīptāṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi tṛtīyadivasayuddhe saptapañcaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् । बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चासञ्जन्त संयुगे ।।

ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm | babhañjurbahuśo rājaṃste cāsañjanta saṃyuge ||

Verse 5

द्रवद्भिरथभग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च। पाण्डवैः कौरवेयैश्च न प्राज्ञायत किंचन ।।

dravadbhirathabhagnaiśca parivartadbhireva ca| pāṇḍavaiḥ kauraveyaiśca na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 6

उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम्। न दिशः प्रदिशो वापि जज्ञिरेऽत्र समागताः ।।

udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram| na diśaḥ pradiśo vāpi jajñire'tra samāgatāḥ ||

Verse 7

अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे। अवर्तत तदा युद्धं तत्र तत्र विशांपते ।। मृत्युरेव निवर्तनहेतुर्नान्य इत्यर्थः ।।

anumānena saṃjñābhirnāmagotraiśca saṃyuge| avartata tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃpate || mṛtyureva nivartanaheturnānya ityarthaḥ ||

Verse 8

न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथञ्चन । रक्षितः सत्यसन्धेन भारद्वाजेन संयुगे ।।

na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathañcana | rakṣitaḥ satyasandhena bhāradvājena saṃyuge ||

Verse 9

तथैव पाण्डवानां च रक्षितः सव्यसाचिना। नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः ।।

tathaiva pāṇḍavānāṃ ca rakṣitaḥ savyasācinā| nābhidyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ ||

Verse 10

सेनाग्रादपि निष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः । उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः ।।

senāgrādapi niṣpatya prāyudhyaṃstatra mānavāḥ | ubhayoḥ senayo rājanvyatiṣaktarathadvipāḥ ||

Verse 11

हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे। ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च प्रासैरपि च संयुगे ।।

hayārohairhayārohāḥ pātyante sma mahāhave| ṛṣṭibhirvimalābhiśca prāsairapi ca saṃyuge ||

Verse 12

रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैःक । पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे ।।

rathī rathinamāsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥka | pātayāmāsa samare tasminnatibhayaṃkare ||

Verse 13

गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः । संसक्तान्पातयामासुस्तव तेषां च सर्वशः ।।

gajārohā gajārohānnārācaśaratomaraiḥ | saṃsaktānpātayāmāsustava teṣāṃ ca sarvaśaḥ ||

Verse 14

कश्चिदुत्पत्य समरे वस्वारणमास्थितः । केशपक्षे परामृश्य जहार समरे शिरः ।।

kaścidutpatya samare vasvāraṇamāsthitaḥ | keśapakṣe parāmṛśya jahāra samare śiraḥ ||

Verse 15

अन्ये द्विरददन्ताग्रनिर्भिन्नहृदया रणे। वेमुश्च रुधिरं वीरा निःश्वसन्तः समन्ततः ।।

anye dviradadantāgranirbhinnahṛdayā raṇe| vemuśca rudhiraṃ vīrā niḥśvasantaḥ samantataḥ ||

Verse 16

कश्चित्करिविषाणस्थो वीरो रणविशारदाः । प्रावेपच्छक्तिनिर्भिन्नो गजशिक्षास्त्रवेदिना ।।

kaścitkariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradāḥ | prāvepacchaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā ||

Verse 17

पत्तिमङ्घा रणे पक्तीन्भिमन्दिपालपरश्वथैः । न्यतापतयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः ।।

pattimaṅghā raṇe paktīnbhimandipālaparaśvathaiḥ | nyatāpatayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ ||

Verse 18

रथी च समरे राजन्नासाद्य गजयूथपम् । स गजं पातयामास गजी च रथिनां वरम् ।।

rathī ca samare rājannāsādya gajayūthapam | sa gajaṃ pātayāmāsa gajī ca rathināṃ varam ||

Verse 19

रथिनं च हयारोहः प्रासेन भरतर्षभ । पातयामास समरे रथी च हयसादिनम् ।।

rathinaṃ ca hayārohaḥ prāsena bharatarṣabha | pātayāmāsa samare rathī ca hayasādinam ||

Verse 20

पदाती रथिनं सङ्ख्ये रथी चापि पदातिनम् । न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि ।।

padātī rathinaṃ saṅkhye rathī cāpi padātinam | nyapātayacchitaiḥ śastraiḥ senayorubhayorapi ||

Verse 21

गजारोहा हयारोहान्पातयांचक्रिरे तदा। हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत् ।।

gajārohā hayārohānpātayāṃcakrire tadā| hayārohā gajasthāṃśca tadadbhutamivābhavat ||

Verse 22

गजारोहवरैश्चापि तत्रतत्र पदातयः। पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः ।।

gajārohavaraiścāpi tatratatra padātayaḥ| pātitāḥ samadṛśyanta taiścāpi gajayodhinaḥ ||

Verse 23

पत्तिसङ्घा हयारोहैः सादिसङ्घाश्च पत्तिभिः । पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।।

pattisaṅghā hayārohaiḥ sādisaṅghāśca pattibhiḥ | pātyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 24

ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा। प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा ।।

dhvajaistatrāpaviddhaiśca kārmukaistomaraistathā| prāsaistathā gadābhiśca parighaiḥ kampanaistathā ||

Verse 25

शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि। निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा ।।

śaktibhiḥ kavacaiścitraiḥ kaṇapairaṅkuśairapi| nistriṃśairvimalaiścāpi svarṇapuṅkhaiḥ śaraistathā ||

Verse 26

परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता ।। अनुमानेन ध्वजादिचिह्नेन। संज्ञाभि संकेतैश्च ।।

paristomaiḥ kuthābhiśca kambalaiśca mahādhanaiḥ | bhūrbhāti bharataśreṣṭha sragdāmairiva citritā || anumānena dhvajādicihnena| saṃjñābhi saṃketaiśca ||

Verse 27

नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे । अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ।।

narāśvakāyaiḥ patitairdantibhiśca mahāhave | agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā ||

Verse 28

प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः । दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर ।।

praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ | diśaśca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvurjaneśvara ||

Verse 29

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः। चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत ।।

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ| cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata ||

Verse 30

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे । प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः ।।

tasminyuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe | pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ ||

Verse 31

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्धवश्च जयद्रथः । पुरुमित्रो जयो भोजः शल्यश्चापि ससौबलः ।।

tato bhīṣmaśca droṇaśca saindhavaśca jayadrathaḥ | purumitro jayo bhojaḥ śalyaścāpi sasaubalaḥ ||

Verse 32

एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः। पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुःस्म पुनःपुनः ।।

ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ| pāṇḍavānāmanīkāni babhañjuḥsma punaḥpunaḥ ||

Verse 33

तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः । सात्यकिश्चेकितानश्च द्रोपदेयाश्च भारत।।

tathaiva bhīmaseno'pi rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ | sātyakiścekitānaśca dropadeyāśca bhārata||

Verse 34

तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः । द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव ।।

tāvakāṃstava putrāṃśca sahitānsarvarājabhiḥ | drāvayāmāsurājau te tridaśā dānavāniva ||

Verse 35

तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः । रक्तोक्षिता घोररूपा विरेर्जुर्दानवा इव ।।

tathā te samare'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ | raktokṣitā ghorarūpā virerjurdānavā iva ||

Verse 36

विनिर्जित्य रिपून्वीरा सेकनयोरुभयोरपि। व्यदृस्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले ।। परिकस्तोमैश्चित्रकम्बलैः । कुथाभिस्तैरेव क्षुद्रैः । कम्बलै राङ्कवैः । महाधनैर्महामूल्यैः ।।

vinirjitya ripūnvīrā sekanayorubhayorapi| vyadṛsyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale || parikastomaiścitrakambalaiḥ | kuthābhistaireva kṣudraiḥ | kambalai rāṅkavaiḥ | mahādhanairmahāmūlyaiḥ ||

Verse 37

ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव । अभ्ययात्पाण्डवं युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम् ।।

tato rathasahasreṇa putro duryodhanastava | abhyayātpāṇḍavaṃ yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam ||

Verse 38

तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह । द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ प्रत्युद्ययुररिन्दमौ ।।

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha | droṇabhīṣmau raṇe yattau pratyudyayurarindamau ||

Verse 39

किरीटी च ययौ क्रुद्धः समन्तात्पार्थिवोत्तमान् । आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम् ।।

kirīṭī ca yayau kruddhaḥ samantātpārthivottamān | ārjuniḥ sātyakiścaiva yayatuḥ saubalaṃ balam ||

Verse 40

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो रोमहर्षणः । तावकानां परेषां च समरे विजयैषिणाम् ।।

tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijayaiṣiṇām ||