Adhyaya 54

Verse 1

भीमसेनेन कलिङ्गादिवधः ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। मम पुत्रसमादिष्टः कलिङ्गोः वाहिनीपतिः। कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ।।

bhīmasenena kaliṅgādivadhaḥ || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| mama putrasamādiṣṭaḥ kaliṅgoḥ vāhinīpatiḥ| kathamadbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam ||

Verse 2

चरन्तं गदया वीर दण्डहस्तमिवान्तकम् । योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ।।

carantaṃ gadayā vīra daṇḍahastamivāntakam | yodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः । महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति ।।

sañjaya uvāca| putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ | mahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati ||

Verse 4

तामापतन्तीं महतीं कलिङ्गानां महाचमूम्। रथाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ।।

tāmāpatantīṃ mahatīṃ kaliṅgānāṃ mahācamūm| rathāśvanāgakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām ||

Verse 5

भीमसेनः कलिङ्गानामार्च्छद्भारत वाहिनीम् । केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः ।।

bhīmasenaḥ kaliṅgānāmārcchadbhārata vāhinīm | ketumantaṃ ca naiṣādimāyāntaṃ saha cedibhiḥ ||

Verse 6

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह। आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ।।

tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha| āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu ||

Verse 7

रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां नराधिप । अयुतेन गजानां च निषादैःक सह केतुमान् ।।

rathairanekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ narādhipa | ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥka saha ketumān ||

Verse 8

भिमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् । चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपदानुगाः ।।

bhimasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat | cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapadānugāḥ ||

Verse 9

अभ्यधावन्त समरे निषादान्सह राजभिः । ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।।

abhyadhāvanta samare niṣādānsaha rājabhiḥ | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham ||

Verse 10

न प्राजानन्त योधाः स्वान्परस्परजिघांसया । घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः ।।

na prājānanta yodhāḥ svānparasparajighāṃsayā | ghoramāsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ ||

Verse 11

यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया। तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत ।।

yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā| tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata ||

Verse 12

बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः। अन्योन्यं स्म तदा योधा विकर्षन्तो विशांपते ।।

babhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ| anyonyaṃ sma tadā yodhā vikarṣanto viśāṃpate ||

Verse 13

महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसन्निभाम् । योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया ।।

mahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśalohitasannibhām | yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayā ||

Verse 14

स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः परमदुर्जयाः। विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह ।।

svānapyādadate svāśca śūrāḥ paramadurjayāḥ| vimardaḥ sumahānāsīdalpānāṃ bahubhiḥ saha ||

Verse 15

कलिङ्गैः सह चैदीनां निषादैश्च विशांपते । कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः ।।

kaliṅgaiḥ saha caidīnāṃ niṣādaiśca viśāṃpate | kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ ||

Verse 16

भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तनक्त चेदयः। सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः सन्निवृत्तेषु चेदिषु ।।

bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanakta cedayaḥ| sarvaiḥ kaliṅgairāsannaḥ sannivṛtteṣu cediṣu ||

Verse 17

स्वबाहुबलमस्थाय अभ्यवर्षन्त पाण्डवम् । न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः ।।

svabāhubalamasthāya abhyavarṣanta pāṇḍavam | na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 18

शितैरवाकिरद्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् । कालिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ।।

śitairavākiradbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm | kāliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ ||

Verse 19

शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः। ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः ।।

śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ| tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥ ||

Verse 20

योधयामास कालिङ्गं स्वबाहुबलमाश्रितः। शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून् ।।

yodhayāmāsa kāliṅgaṃ svabāhubalamāśritaḥ| śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūn ||

Verse 21

अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः। तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भीमसेनमरिन्दमम् ।।

aśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ| taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenamarindamam ||

Verse 22

शक्रदेवोऽभिदुद्राव शरैरवकिरञ्सितैः। भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबलः ।।

śakradevo'bhidudrāva śarairavakirañsitaiḥ| bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ ||

Verse 23

ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा। हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः ।।

vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā| hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 24

शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्। स तया निहतो राजन्कालिङ्गतनयो रथात् ।।

śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām| sa tayā nihato rājankāliṅgatanayo rathāt ||

Verse 25

विरथः सह सूतेन जगाम धरणीतलम्। कहतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ।।

virathaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam| kahatamātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ ||

Verse 26

रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः । अयुतेन गजानां च निषादैः परिवारितः। ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदां ।।

rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ | ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ| tato bhīmo mahāvegāṃ tyaktvā gurvī mahāgadāṃ ||

Verse 27

निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् । चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ ।।

nistriṃśamādade ghoraṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam | carma cāpratimaṃ rājannārṣabhaṃ puruṣarṣabha ||

Verse 28

नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् । कालिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य च ।।

nakṣatrairardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam | kāliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyāmavamṛjya ca ||

Verse 29

प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम्। प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ।।

pragṛhya ca śaraṃ ghoramekaṃ sarpaviṣopamam| prāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ ||

Verse 30

तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्। भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना ।।

tamāpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram| bhīmaseno dvidhā rājaṃściccheda vipulāsinā ||

Verse 31

उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् । कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे ।।

udakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm | kāliṅgo'tha tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge ||

Verse 32

तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्। तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः ।।

tomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān| tānaprāptānmahābāhuḥ khagatāneva pāṇḍavaḥ ||

Verse 33

चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना। नित्यत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश ।।

ciccheda sahasā rājannasaṃbhrānto varāsinā| nityatya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśa ||

Verse 34

भानुमन्तं ततो भीमः प्राद्रवत्पुरुषर्षभः । भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीयदिवसयुद्धे चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ।।

bhānumantaṃ tato bhīmaḥ prādravatpuruṣarṣabhaḥ | bhānumāṃstu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa cchādayan || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvitīyadivasayuddhe catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 35

ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम्। न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे।।

nanāda balavannādaṃ nādayāno nabhastalam| na ca taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāhave||

Verse 36

ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः। तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी ।।

tataḥ śabdena mahatā vinanāda mahāsvanaḥ| tena nādena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī ||

Verse 37

न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ । ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम् ।।

na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha | tato bhīmo mahābāhurnarditvā vipulaṃ svanam ||

Verse 38

सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् । आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष ।।

sāsirvegavadāplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam | āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa ||

Verse 39

ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद्द्वीधा । खङ्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ।।

tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tāmakaroddvīdhā | khaṅgena pṛthunā madhye bhānumantamathācchinat ||

Verse 40

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिन्दमः। गुरुभारसहे स्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ।। भानुमन्तं कलिङ्गात्मजम् ।।

so'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputramarindamaḥ| gurubhārasahe skandhe nāgasyāsimapātayat || bhānumantaṃ kaliṅgātmajam ||

Verse 41

छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः। आरुगणः सिन्धुवेगन सानुमानिव पर्वतः ।।

chinnaskandhaḥ sa vinadanpapāta gajayūthapaḥ| ārugaṇaḥ sindhuvegana sānumāniva parvataḥ ||

Verse 42

ततस्तस्मादप्लुत्य गजाद्भारत भारतः। खङ्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः ।।

tatastasmādaplutya gajādbhārata bhārataḥ| khaṅgapāṇiradīnātmā tasthau bhūmau sudaṃśitaḥ ||

Verse 43

स चचार बहून्मार्गानभितः पातयन्गजान् । अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ।। अन्तरायुधिनं गजारूढयोधम् ।।

sa cacāra bahūnmārgānabhitaḥ pātayangajān | agnicakramivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata || antarāyudhinaṃ gajārūḍhayodham ||

Verse 44

अश्वबृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः । पदातीनां च सङ्घेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः।

aśvabṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ | padātīnāṃ ca saṅgheṣu vinighnañśoṇitokṣitaḥ|

Verse 45

श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः। छिन्दंस्तेषाकं शरीराणि शिरांसि च महाबलः ।।

śyenavadvyacaradbhīmo raṇe'riṣu balotkaṭaḥ| chindaṃsteṣākaṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahābalaḥ ||

Verse 46

खङघ्गेकन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम्। पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः।।

khaṅaghgekana śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām| padātirekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ||

Verse 47

संमाहयामास स तान्कालान्तकयमोपमः। मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् ।। आविद्धं भ्रामितम् ।।

saṃmāhayāmāsa sa tānkālāntakayamopamaḥ| mūḍhāśca te tamevājau vinadantaḥ samādravan || āviddhaṃ bhrāmitam ||

Verse 48

सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे। निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च ।।

sāsimuttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe| nikṛtya rathināṃ cājau ratheṣāśca yugāni ca ||

Verse 49

जघान रथिनश्चापि बलवान्रिपुमर्दनः। भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत।।

jaghāna rathinaścāpi balavānripumardanaḥ| bhīmasenaścaranmārgānsubahūnpratyadṛśyata||

Verse 50

भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम् । संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः ।।

bhrāntamāviddhamudbhrāntamāplutaṃ prasṛtaṃ plutam | saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayāmāsa pāṇḍavaḥ ||

Verse 51

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना। विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ।।

kecidagrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā| vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ ||

Verse 52

छइन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथाऽपरे । वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः ।

chainnadantāgrahastāśca bhinnakumbhāstathā'pare | viyodhāḥ svānyanīkāni jaghnurbhārata vāraṇāḥ |

Verse 53

निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान्। छिन्नांश्च तोमरान्राजन्महामात्रशिरांसि च ।। कालान्तकयमोपमः प्रलयकालीननाशकयमतुल्यः ।।

nipetururvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān| chinnāṃśca tomarānrājanmahāmātraśirāṃsi ca || kālāntakayamopamaḥ pralayakālīnanāśakayamatulyaḥ ||

Verse 54

परिस्तोमान्विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः। ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा ।। महामात्रो हस्तिपकः ।।

paristomānvicitrāṃśca kakṣyāśca kanakojjvalāḥ| graiveyāṇyatha śaktīśca patākāḥ kaṇapāṃstathā || mahāmātro hastipakaḥ ||

Verse 55

तूणीरानथ यन्त्राणि धनूंषि च। भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाङ्कुशैः सह ।।

tūṇīrānatha yantrāṇi dhanūṃṣi ca| bhindipālāni śubhrāṇi totrāṇi cāṅkuśaiḥ saha ||

Verse 56

घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भान्त्सरूनपि । पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ।।

ghaṇṭāśca vividhā rājanhemagarbhāntsarūnapi | patataḥ pātitāṃścaiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ ||

Verse 57

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चाप वारणैः ।। आसीद्भूमिःक समास्तीर्णा पतितैर्भूधरैरिव ।। कणपान् मुद्गरान् ।।

chinnagātrāvarakarairnihataiścāpa vāraṇaiḥ || āsīdbhūmiḥka samāstīrṇā patitairbhūdharairiva || kaṇapān mudgarān ||

Verse 58

विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्महाबलः । अश्वारोहवरांश्चैव पातयामास संयुगे ।।

vimṛdyaivaṃ mahānāgānmamardāśvānmahābalaḥ | aśvārohavarāṃścaiva pātayāmāsa saṃyuge ||

Verse 59

तद्धोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत। खलीनान्यथ योक्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।। गात्रावरैर्गात्रैः पूर्वकायैः अवररधःकायैः ।।

taddhoramabhavadyuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata| khalīnānyatha yokrāṇi kakṣyāśca kanakojjvalāḥ || gātrāvarairgātraiḥ pūrvakāyaiḥ avararadhaḥkāyaiḥ ||

Verse 60

परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः। कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च ।।

paristomāśca prāsāśca ṛṣṭayaśca mahādhanāḥ| kavacānyatha carmāṇi citrāṇyāstaraṇāni ca ||

Verse 61

तत्रतत्रापविद्धआनि व्यदृश्यन्त महाहवे। प्रासैर्यन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा ।।

tatratatrāpaviddhaāni vyadṛśyanta mahāhave| prāsairyantrairvicitraiśca śastraiśca vimalaistathā ||

Verse 62

स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव । आप्लुत्य रथिनः काश्चित्परामृश्य महाबलः ।।

sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumairiva | āplutya rathinaḥ kāścitparāmṛśya mahābalaḥ ||

Verse 63

पातयामास खङ्गेन सध्वजानपि पाण्डवः। मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनःक ।।

pātayāmāsa khaṅgena sadhvajānapi pāṇḍavaḥ| muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥka ||

Verse 64

मार्गांश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः । स जघान पदा कांश्चिद्व्याक्षिप्यान्यानपोथयत् ।।

mārgāṃśca carataścitraṃ vyasmayanta raṇe janāḥ | sa jaghāna padā kāṃścidvyākṣipyānyānapothayat ||

Verse 65

खह्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन्। ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले ।।

khahgenānyāṃśca ciccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan| ūruvegena cāpyanyānpātayāmāsa bhūtale ||

Verse 66

अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः। एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् ।।

apare cainamālokya bhayātpañcatvamāgatāḥ| evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām ||

Verse 67

परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत्। ततः कालिङ्गयैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ ।।

parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenamupādravat| tataḥ kāliṅgayainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha ||

Verse 68

श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात्। तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः ।

śrutāyuṣamabhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt| tamāyāntamabhiprekṣya kāliṅgo navabhiḥ śaraiḥ |

Verse 69

भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे । कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।।

bhīmasenamameyātmā pratyavidhyatstanāntare | kaliṅgabāṇābhihatastotrārdita iva dvipaḥ ||

Verse 70

भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोदेनाग्निरिवैधितः। अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् ।। खलीनानि अश्वास्यनिवेश्यनि अडिआलीती प्रसिद्धानि। कक्ष्या गजमध्यबन्धनम् ।।

bhīmasenaḥ prajajvāla krodenāgnirivaidhitaḥ| athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam || khalīnāni aśvāsyaniveśyani aḍiālītī prasiddhāni| kakṣyā gajamadhyabandhanam ||

Verse 71

भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः। तामरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः ।।

bhīmaṃ saṃpādayāmāsa rathena rathasārathiḥ| tāmaruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ ||

Verse 72

कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः श्रुतायुर्बलावान्भीमाय निशिताञ्शरान् ।।

kaliṅgamabhidudrāva tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt | tataḥ śrutāyurbalāvānbhīmāya niśitāñśarān ||

Verse 73

प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम्। स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः ।।

preṣayāmāsa saṃkruddho darśayanpāṇilāghavam| sa kārmukavarotsṛṣṭairnavabhirniśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 74

समाहतो महाराज कलिङ्गेन महात्मना । संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ।।

samāhato mahārāja kaliṅgena mahātmanā | saṃcukruśe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ ||

Verse 75

क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः। कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ।।

kruddhaśca cāpamāyamya balavadbalināṃ varaḥ| kaliṅgamavadhītpārtho bhīmaḥ saptabhirāyasaiḥ ||

Verse 76

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ । सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम् ।।

kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau | satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇodyamasādanam ||

Verse 77

ततः पुनमेयात्मा नासचैर्निशितैस्त्रिभिः । केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ।।

tataḥ punameyātmā nāsacairniśitaistribhiḥ | ketumantaṃ raṇe bhīmo'gamayadyamasādanam ||

Verse 78

ततः कलिङ्गाः सन्नद्धा भीमसेनममर्षणम् । अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ।।

tataḥ kaliṅgāḥ sannaddhā bhīmasenamamarṣaṇam | anīkairbahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan ||

Verse 79

ततः शक्तिगदाखङ्गतोमरर्ष्टिपरश्वथैः । कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन् ।।

tataḥ śaktigadākhaṅgatomararṣṭiparaśvathaiḥ | kaliṅgāśca tato rājanbhīmasenamavākiran ||

Verse 80

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः ।।

saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām| gadāmādāya tarasā saṃnipatya mahābalaḥ ||

Verse 81

भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् । पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः ।।

bhīmaḥ saptaśatānvīrānanayadyamasādanam | punaścaiva dvisāhasrānkaliṅgānarimardanaḥ ||

Verse 82

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत्। एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनःपुनः ।।

prāhiṇonmṛtyulokāya tadadbhutamivābhavat| evaṃ sa tānyanīkāni kaliṅgānāṃ punaḥpunaḥ ||

Verse 83

बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम् । हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे ।।

bibheda samare tūrṇaṃ prekṣya bhīṣmaṃ mahāratham | hatārohāśca mātaṅgāḥ pāṇḍavena kṛtā raṇe ||

Verse 84

विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव। मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ।।

viprajagmuranīkeṣu meghā vātahatā iva| mṛdgantaḥ svānyanīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ ||

Verse 85

ततो भीमो महाबाहुः खङ्गहस्तो महाभुजःक । संप्रहृष्टो महाघोषं शङ्खं प्राध्मापयद्बली ।।

tato bhīmo mahābāhuḥ khaṅgahasto mahābhujaḥka | saṃprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ śaṅkhaṃ prādhmāpayadbalī ||

Verse 86

सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् । मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप ।।

sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat | mohaścāpi kaliṅgānāmāviveśa paraṃtapa ||

Verse 87

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः । भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वशः ।।

prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ | bhīmena samare rājangajendreṇeva sarvaśaḥ ||

Verse 88

मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः। मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समपद्यत।।

mārgānbahūnvicaratā dhāvatā ca tatastataḥ| muhurutpatatā caiva saṃmohaḥ samapadyata||

Verse 89

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत। क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः ।।

bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata| kṣobhyamāṇamasaṃbādhaṃ grāheṇeva mahatsaraḥ ||

Verse 90

त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा । पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः ।।

trāsiteṣu ca sarveṣu bhīmenādbhutakarmaṇā | punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṅghaśaḥ ||

Verse 91

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः । अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ।।

sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ | abravītsvānyanīkāni yudhyadhvamiti pārṣataḥ ||

Verse 92

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः। भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ।।

senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ| bhīmamevābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ ||

Verse 93

धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः। महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः।।

dharmarājaśca tānsarvānupajagrāha pāṇḍavaḥ| mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ||

Verse 94

एवं संनोद्य सर्वामि स्वान्यनीकानि पार्षतः। भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णि सत्पुरुषैर्वृतः ।।

evaṃ saṃnodya sarvāmi svānyanīkāni pārṣataḥ| bhīmasenasya jagrāha pārṣṇi satpuruṣairvṛtaḥ ||

Verse 95

न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते। भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ।।

na hi pañcālarājasya loke kaścana vidyate| bhīmasātyakayoranyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ ||

Verse 96

सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः । भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ।।

so'paśyacca kaliṅgeṣu carantamarisūdanaḥ | bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā ||

Verse 97

ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः। शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ।।

nanarda bahudhā rājanhṛṣṭaścāsītparaṃtapaḥ| śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca ||

Verse 98

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते। कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ।

sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte| kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat |

Verse 99

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् ।। भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ।।

dhṛṣṭadyumnastu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam || bhīmasenamameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt ||

Verse 100

तौ दूरात्सात्यकिं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ ।

tau dūrātsātyakiṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau | kaliṅgānsamare vīrau yodhayetāṃ manasvinau |

Verse 101

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः। पार्थपार्षतयोः पार्षिं जग्राह पुरुषर्षभः ।।

sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ| pārthapārṣatayoḥ pārṣiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ ||

Verse 102

स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः । आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत ।।

sa kṛtkavā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ | āsthito raudramātmānaṃ kaliṅgānanvavaikṣata ||

Verse 103

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम्। रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ।।

kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām| rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayannadīm ||

Verse 104

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम्। तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः ।।

antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm| tāṃ saṃtatāra dustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 105

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप। कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः कसह युध्यते ।।

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃstāvakā nṛpa| kālo'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ kasaha yudhyate ||

Verse 106

ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे। अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समंततः ।।

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe| abhyayāttvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samaṃtataḥ ||

Verse 107

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ।।

taṃ sātyakirbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ | abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam ||

Verse 108

परिवार्य तु ते सर्वे गाङ्गेयं तरसा रणे। त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्च्छुरोजसा ।। अशोको विशोकः ।।

parivārya tu te sarve gāṅgeyaṃ tarasā raṇe| tribhistribhiḥ śarairghorairbhīṣmamānarcchurojasā || aśoko viśokaḥ ||

Verse 109

प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव । यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।।

pratyavidhyata tānsarvānpitā devavratastava | yatamānānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ ||

Verse 110

ततः शरसहस्रेण सन्निवार्य महारथान् । हयान्काञ्चनसन्नाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः ।।

tataḥ śarasahasreṇa sannivārya mahārathān | hayānkāñcanasannāhānbhīmasya nyahanaccharaiḥ ||

Verse 111

हताश्वे स रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ।।

hatāśve sa rathe tiṣṭhanbhīmasenaḥ pratāpavān | śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati ||

Verse 112

अप्राप्तामथ तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव । त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत ।।

aprāptāmatha tāṃ śaktiṃ pitā devavratastava | tridhā ciccheda samare sā pṛthivyāmaśīryata ||

Verse 113

ततः शैक्यायसीं गुर्वी प्रगृह्य बलवान्गदाम् । भीमसेनस्ततस्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ।।

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvī pragṛhya balavāngadām | bhīmasenastatastūrṇaṃ pupluve manujarṣabha ||

Verse 114

सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया । गाङ्गेयसारथिं तूर्णं पातयामास सायकैः ।।

sātyako'pi tatastūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā | gāṅgeyasārathiṃ tūrṇaṃ pātayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 115

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः । वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ।। आनर्च्छुः आच्छादितवन्तः ।।

bhīṣmastu nihate tasminsārathau rathināṃ varaḥ | vātāyamānaistairaśvairapanīto raṇājirāt || ānarcchuḥ ācchāditavantaḥ ||

Verse 116

भीमसेनस्ततो राजन्नपयाते महाव्रते । प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः ।।

bhīmasenastato rājannapayāte mahāvrate | prajajvāla yathā vahnirdahankakṣamivaidhitaḥ ||

Verse 117

स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत। नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ ।।

sa hatvā sarvakāliṅgānsenāmadhye vyatiṣṭhata| nainamabhyutsahankecittāvakā bharatarṣabha ||

Verse 118

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः। पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाहक यशस्विनम् ।।

dhṛṣṭadyumnastamāropya svarathe rathināṃ varaḥ| paśyatāṃ sarvasainyānāmapovāhaka yaśasvinam ||

Verse 119

संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ । धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम् ।।

saṃpūjyamānaḥ pāñcālyairmatsyaiśca bharatarṣabha | dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyādatha sātyakim ||

Verse 120

अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः । प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ।।

athābravīdbhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ | praharṣayanyaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ ||

Verse 121

दिष्ट्या कालिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान । शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ।।

diṣṭyā kāliṅgarājaśca rājaputraśca ketumāna | śakradevaśca kāliṅgaḥ kaliṅgāśca mṛdhe hatāḥ ||

Verse 122

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः । महापुरुषभूयिष्ठो धीरयोधनिषेवितः ।।

svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ | mahāpuruṣabhūyiṣṭho dhīrayodhaniṣevitaḥ ||

Verse 123

महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया । एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिन्दम। रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ।।

mahāvyūhaḥ kaliṅgānāmekena mṛditastvayā | evamuktvā śinernaptā dīrghabāhurarindama| rathādrathamabhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam ||

Verse 124

ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथः । तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत् ।।

tataḥ svarathamāsthāya punareva mahārathaḥ | tāvakānavadhītkruddho bhīmasya balamādadhat ||