Adhyaya 53

Verse 1

द्रोणधृष्टद्युम्नयोर्युद्धम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः। उभौ समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

droṇadhṛṣṭadyumnayoryuddham || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaścāpi pārṣataḥ| ubhau samīyaturyattau tanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 2

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादिति मे मतिः। यत्र शान्तनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम् ।।

diṣṭameva paraṃ manye pauruṣāditi me matiḥ| yatra śāntanavo bhīṣmo nātaradyudhi pāṇḍavam ||

Verse 3

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान्। स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्सञ्जयौजसा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीयदिवसयुद्धे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।।

bhīṣmo hi samare kruddho hanyāllokāṃścarācarān| sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātaratsañjayaujasā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvitīyadivasayuddhe tripañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम्। न शक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ।।

sañjaya uvāca| śrṛṇu rājansthiro bhūtvā yuddhametatsudāruṇam| na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ ||

Verse 5

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमविध्यत। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।। नातरत् न लङ्घितवान् ।।

droṇastu niśitairbāṇairdhṛṣṭadyumnamavidhyata| sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat || nātarat na laṅghitavān ||

Verse 6

तथाऽस्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः । पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष ।।

tathā'sya caturo vāhāṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ | pīḍayāmāsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa ||

Verse 7

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः । विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

dhṛṣṭadyumnastato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ | vivyādha prahasanvīrastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

Verse 8

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान्। शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम् ।।

tataḥ punarameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān| śaraiḥ pracchādayāmāsa dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam ||

Verse 9

आददे च शरं घोरं पार्षतान्तचिकीर्षकया। शक्राशनिसमस्पर्शं कालदण्डमिवापरम् ।।

ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatāntacikīrṣakayā| śakrāśanisamasparśaṃ kāladaṇḍamivāparam ||

Verse 10

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्येषु भारत । तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे ।।

hāhākāro mahānāsītsarvasainyeṣu bhārata | tamiṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge ||

Verse 11

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम्। यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ।।

tatrādbhutamapaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam| yadekaḥ samare vīrastasthau giririvācalaḥ ||

Verse 12

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः । चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह ।।

taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoramāyāntaṃ mṛtyumātmanaḥ | ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha ||

Verse 13

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह। धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ।।

tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha| dhṛṣṭadyumnena tatkarma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram ||

Verse 14

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम् । द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी ।।

tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām | droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī ||

Verse 15

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषिताम्। त्रिधा चिच्छेद समरे भारद्वाजो हसन्निव ।।

tāmāpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣitām| tridhā ciccheda samare bhāradvājo hasanniva ||

Verse 16

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतपवान् । ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वरः।।

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratapavān | vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvaraḥ||

Verse 17

शरवर्षं ततस्तत्तु सन्निवार्य महायशाः। द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम् ।।

śaravarṣaṃ tatastattu sannivārya mahāyaśāḥ| droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam ||

Verse 18

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वी महायशाः । द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली ।।

sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvī mahāyaśāḥ | droṇāya preṣayāmāsa girisāramayīṃ balī ||

Verse 19

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया । तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् ।।

sā gadā vegavanmuktā prāyāddroṇajighāṃsayā | tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣam ||

Verse 20

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम्। व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षतम् ।। नीडात् स्थानात् ।।

lāghavādvyaṃsayāmāsa gadāṃ hemavibhūṣitām| vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayāmāsa pārṣatam || nīḍāt sthānāt ||

Verse 21

भल्लान्सुनिशितान्पीतातान्रुक्मपुङ्खान्सुदारुणान्। ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।। व्यंसयामास वञ्चयतिस्म ।।

bhallānsuniśitānpītātānrukmapuṅkhānsudāruṇān| te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave || vyaṃsayāmāsa vañcayatisma ||

Verse 22

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महारथः । द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः ।।

athānyaddhanurādāya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ | droṇaṃ yudhi parākramya śarairvivyādha pañcabhiḥ ||

Verse 23

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ । वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ ।।

rudhirāktau tatastau tu śuśubhāte nararṣabhau | vasantasamaye rājanpuṣpitāviva kiṃśukau ||

Verse 24

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे । द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम् ।।

amarṣitastato rājanparākramya camūmukhe | droṇo drupadaputrasya punaściccheda kārmukam ||

Verse 25

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः सन्नतपर्वभिः । अभ्यवर्षदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम् ।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | abhyavarṣadameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam ||

Verse 26

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीजादपातयत् । अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।।

sārathiṃ cāsya bhallena rathanījādapātayat | athāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 27

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च। ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत् ।।

pātayāmāsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca| tato'pareṇa bhallena hastāccāpamathācchinat ||

Verse 28

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवारोहत्स्व्यापयन्पौरुषं महत्।।

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | gadāpāṇiravārohatsvyāpayanpauruṣaṃ mahat||

Verse 29

तामस्य विशिस्वैस्तूर्णं पातयामास भारत । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।।

tāmasya viśisvaistūrṇaṃ pātayāmāsa bhārata | rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat ||

Verse 30

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत्। खङ्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली ।।

tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat| khaṅgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī ||

Verse 31

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधाकाङ्क्षया। आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम् ।।

abhidudrāva vegena droṇasya vadhākāṅkṣayā| āmiṣārthī yathā siṃho vane mattamiva dvipam ||

Verse 32

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् । लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत ।।

tatrādbhutamapaśyāma bhāradvājasya pauruṣam | lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvośca bhārata ||

Verse 33

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम् । न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे ।।

yadenaṃ śaravarṣeṇa vārayāmāsa pārṣatam | na śaśāka tato gantuṃ balavānapi saṃyuge ||

Verse 34

निवारितस्तु द्रोणेन धृष्टद्युम्नो महारथः । न्यावारयच्छरौघांस्तांश्चर्मणा कृतहस्तवत् ।।

nivāritastu droṇena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ | nyāvārayaccharaughāṃstāṃścarmaṇā kṛtahastavat ||

Verse 35

ततो भीमो महाबाहुः सहसाऽभ्यपतद्बली । साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः ।।

tato bhīmo mahābāhuḥ sahasā'bhyapatadbalī | sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ ||

Verse 36

स द्रोमं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः । पार्षतं च रथं तूर्णं स्वकमारोहयत्तदा।।

sa dromaṃ niśitairbāṇai rājanvivyādha saptabhiḥ | pārṣataṃ ca rathaṃ tūrṇaṃ svakamārohayattadā||

Verse 37

ततो दुर्योधनो राजन्कलिङ्गं समचोदयत्। सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे ।।

tato duryodhano rājankaliṅgaṃ samacodayat| sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe ||

Verse 38

ततः सा महती सेन कलिङ्गानां जनेश्वर । भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ।।

tataḥ sā mahatī sena kaliṅgānāṃ janeśvara | bhīmamabhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt ||

Verse 39

पाञ्चाल्यमथ संत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः। विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयामास संयुगे।।

pāñcālyamatha saṃtyajya droṇo'pi rathināṃ varaḥ| virāṭadrupadau vṛddhau vārayāmāsa saṃyuge||

Verse 40

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजानमभ्ययात्। ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।।

dhṛṣṭadyumno'pi samare dharmarājānamabhyayāt| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam ||

Verse 41

कलिङ्गानां च समरे भीष्मस्य च महात्मनः । जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयावहम् ।।

kaliṅgānāṃ ca samare bhīṣmasya ca mahātmanaḥ | jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham ||