Adhyaya 55

Verse 1

अर्जुनयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततोऽपराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत। रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये ।।

arjunayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato'parāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhārata| rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye ||

Verse 2

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना । समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरैतैर्महारथैः ।।

droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā | samasajjata pāñcālyastribhiraitairmahārathaiḥ ||

Verse 3

स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः । द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः ।।

sa lokaviditānaśvānnijaghāna mahābalaḥ | drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitairdaśabhirāśugaiḥ ||

Verse 4

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः । द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः ।।

tataḥ śalyarathaṃ tūrṇamāsthāya hatavāhanaḥ | drauṇiḥ pāñcāladāyādamabhyavarṣadatheṣubhiḥ ||

Verse 5

धृष्टद्युम्नं तु संयुक्तं द्रौणिना वीक्ष्य भारत। सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान् ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃyuktaṃ drauṇinā vīkṣya bhārata| saubhadro'bhyapatattūrṇaṃ vikiranniśitāñśarān ||

Verse 6

स शल्यं प़ञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः । अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभः ।।

sa śalyaṃ pa़ñcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ | aśvatthāmānamaṣṭābhirvivyādha puruṣarṣabhaḥ ||

Verse 7

आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा। शल्योऽथ दशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः ।।

ārjuniṃ tu tatastūrṇaṃ drauṇirvivyādha patriṇā| śalyo'tha daśabhiścaiva kṛpaśca niśitaistribhiḥ ||

Verse 8

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु सौभद्रं समवस्थितम् । अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीयदिवसयुद्धे प़ञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ।। ।। इति द्वितीयदिवसयुद्धम् ।।

lakṣmaṇastava pautrastu saubhadraṃ samavasthitam | abhyavartata saṃhṛṣṭastato yuddhamavartata || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvitīyadivasayuddhe pa़ñcapañcāśo'dhyāyaḥ || || iti dvitīyadivasayuddham ||

Verse 9

दौर्योधनिः सुसंक्रुद्धः सौभद्रं परवीरहा । विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ।।

dauryodhaniḥ susaṃkruddhaḥ saubhadraṃ paravīrahā | vivyādha samare rājaṃstadadbhutamivābhavat ||

Verse 10

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ । शरैः पञ्चाशतै राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत ।।

abhimanyuḥ susaṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha | śaraiḥ pañcāśatai rājankṣiprahasto'bhyavidhyata ||

Verse 11

लक्ष्मणोऽपि पुनस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा। मुष्टिदेशे महाराज ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः ।।

lakṣmaṇo'pi punastasya dhanuściccheda patriṇā| muṣṭideśe mahārāja tataste cukruśurjanāḥ ||

Verse 12

तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रं परवीरहा। अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम् ।।

tadvihāya dhanuśchinnaṃ saubhadraṃ paravīrahā| anyadādattavāṃścitraṃ kārmukaṃ vegavattaram ||

Verse 13

तौ तत्र समरे युक्तौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । अन्योन्यं विशिस्वैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ ।।

tau tatra samare yuktau kṛtapratikṛtaiṣiṇau | anyonyaṃ viśisvaistīkṣṇairjaghnatuḥ puruṣarṣabhau ||

Verse 14

ततो दुर्योधनो राज दृष्ट्वा पुत्रं महारथम्। पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र प्रजेश्वरः ।।

tato duryodhano rāja dṛṣṭvā putraṃ mahāratham| pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāttatra prajeśvaraḥ ||

Verse 15

सन्निवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः । आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन् ।।

sannivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ | ārjuniṃ rathavaṃśena samantātparyavārayan ||

Verse 16

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः । न स्म प्रव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः ।।

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ | na sma pravyathate rājankṛṣṇatulyaparākramaḥ ||

Verse 17

सौभद्रमथ संसक्तं दृष्ट्वा तत्र धनंजयः । अभिदुद्राव वेगेन त्रातुकामः स्वमात्मजम् ।।

saubhadramatha saṃsaktaṃ dṛṣṭvā tatra dhanaṃjayaḥ | abhidudrāva vegena trātukāmaḥ svamātmajam ||

Verse 18

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम् ।।

tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ | abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam ||

Verse 19

उद्वूतं सहसा भौमं नागाश्वरथपत्तिभिः । दिवाकररथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत ।।

udvūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathapattibhiḥ | divākararathaṃ prāpya rajastīvramadṛśyata ||

Verse 20

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च। तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः ।।

tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca| tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ ||

Verse 21

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः। कुरूणां चानयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः ।।

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvustimirā diśaḥ| kurūṇāṃ cānayastīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ ||

Verse 22

नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः । प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ सस्त्रसङ्घैः किरीटिनः ।।

nāpyantarikṣaṃ na diśo na bhūmirna ca bhāskaraḥ | prajajñe bharataśreṣṭha sastrasaṅghaiḥ kirīṭinaḥ ||

Verse 23

सादिता रथनागाश्च हताश्वा रथिनो रणे। विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः ।।

sāditā rathanāgāśca hatāśvā rathino raṇe| vipradrutarathāḥ keciddṛśyante rathayūthapāḥ ||

Verse 24

विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः । तत्रतत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः ।।

virathā rathinaścānye dhāvamānāḥ samantataḥ | tatratatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadairbhujaiḥ ||

Verse 25

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः । अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ।।

hayārohā hayāṃstyaktvā gajārohāśca dantinaḥ | arjunasya bhayādrājansamantādvipradudruvuḥ ||

Verse 26

रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः । पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनसायकैः ।।

rathebhyaśca gajebhyaśca hayebhyaśca narādhipāḥ | patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante'rjunasāyakaiḥ ||

Verse 27

सगदानुद्यतान्बाहून्सखङ्गांश्च विशांपते । सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान् ।।

sagadānudyatānbāhūnsakhaṅgāṃśca viśāṃpate | saprāsāṃśca satūṇīrānsaśarānsaśarāsanān ||

Verse 28

साङ्कुशाकन्सपताकांश्च तत्रतत्रार्जुनो नृणाम् । निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं वपुरधारयत् ।।

sāṅkuśākansapatākāṃśca tatratatrārjuno nṛṇām | nicakarta śarairugrai raudraṃ vapuradhārayat ||

Verse 29

परिघाणां प्रदीप्तानां मुद्गराणां च मारिष । प्रासानां भिन्दिपालानां निस्त्रिशानां च संयुगे ।।

parighāṇāṃ pradīptānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa | prāsānāṃ bhindipālānāṃ nistriśānāṃ ca saṃyuge ||

Verse 30

परश्वथानां पीक्ष्णानां तोमराणां च भारत। वर्मणां चापविद्धानां काञ्चनानां च भूमिप ।।

paraśvathānāṃ pīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata| varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kāñcanānāṃ ca bhūmipa ||

Verse 31

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः । छत्राणां हेमदण्डानां तोमराणां च भारत ।।

dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ | chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata ||

Verse 32

प्रतोदानां च योक्राणां कशानां चैव मारिष । राशयः स्मात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ ।।

pratodānāṃ ca yokrāṇāṃ kaśānāṃ caiva māriṣa | rāśayaḥ smātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau ||

Verse 33

नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत । योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन ।।

nāsīttatra pumānkaścittava sainyasya bhārata | yo'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyātkathaṃcana ||

Verse 34

यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशांपते। स सङ्ख्ये विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते ।।

yo yo hi samare pārthaṃ pratyudyāti viśāṃpate| sa saṅkhye viśikhaistīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate ||

Verse 35

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः। अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ।।

teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ| arjuno vāsudevaśca dadhmaturvārijottamau ||

Verse 36

तत्पभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव। अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव ।।

tatpabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratastava| abravītsamare śūraṃ bhāradvājaṃ smayanniva ||

Verse 37

एष पाण्डुसुतो वीर कृष्णेन सहितो बली । तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धऩञ्जयः ।। तव पौत्रमवस्थितं इति कo घo पुस्तकपाठः ।।

eṣa pāṇḍusuto vīra kṛṣṇena sahito balī | tathā karoti sainyāni yathā kuryāddhaṉañjayaḥ || tava pautramavasthitaṃ iti kao ghao pustakapāṭhaḥ ||

Verse 38

न ह्येष समरे शक्यो विजेतुं हि कथंचन । यथास्य दृश्यते रूप कालान्तकयमोपमम् ।।

na hyeṣa samare śakyo vijetuṃ hi kathaṃcana | yathāsya dṛśyate rūpa kālāntakayamopamam ||

Verse 39

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः । अन्योन्यप्रेया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी ।।

na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ | anyonyapreyā paśya dravatīyaṃ varūthinī ||

Verse 40

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते। चक्षूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा ।।

eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumānpratipadyate| cakṣūṃṣi sarvalokasya saṃharanniva sarvathā ||

Verse 41

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ । श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन ।।

tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye'haṃ puruṣarṣabha | śrāntā bhītāśca no yodhā na yotsyanti kathaṃcana ||

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् । अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः ।।

evamuktvā tato bhīṣmo droṇamācāryasattamam | avahāramatho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ ||

Verse 43

ततः सरथनागाश्वा जंय प्राप्य समोपकाः। पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव प्रणेदुश्च पुनः पुनः ।। यथा कुर्याद्धनंजयः । धनञ्जयोऽग्निः ।।

tataḥ sarathanāgāśvā jaṃya prāpya samopakāḥ| pāñcālāḥ pāṇḍavāścaiva praṇeduśca punaḥ punaḥ || yathā kuryāddhanaṃjayaḥ | dhanañjayo'gniḥ ||

Verse 44

प्रययुः शिबिरायैव धनञ्जयपुरस्कृताः। वादित्रघोषैः संहृष्टा प्रणद्यन्तो महारथाः ।।

prayayuḥ śibirāyaiva dhanañjayapuraskṛtāḥ| vāditraghoṣaiḥ saṃhṛṣṭā praṇadyanto mahārathāḥ ||

Verse 45

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत। अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्सन्ध्याकाले च वर्तति ।।

tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata| astaṃ gacchati sūrye'bhūtsandhyākāle ca vartati ||