Adhyaya 51

Verse 1

भीष्मादिभिः प्रतिव्यूहरचना ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। क्रौञ्चं दृष्ट्वा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव । रक्षमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा ।।

bhīṣmādibhiḥ prativyūharacanā || 1 || sañjaya uvāca| krauñcaṃ dṛṣṭvā tato vyūhamabhedyaṃ tanayastava | rakṣamāṇaṃ mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā ||

Verse 2

आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव । सौमदत्तिं विकर्णं च सोऽश्वत्थामानमेव च ।।

ācāryamupasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca pārthiva | saumadattiṃ vikarṇaṃ ca so'śvatthāmānameva ca ||

Verse 3

दुःशाकसनादीन्भ्रातॄंश्च सर्वनेव च भारत । अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान् ।।

duḥśākasanādīnbhrātṝṃśca sarvaneva ca bhārata | anyāṃśca subahūñśūrānyuddhāya samupāgatān ||

Verse 4

प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ।।

prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃstanayastava | nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

Verse 5

एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः । पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः ।।

ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ | pāṇḍuputrānraṇe hantuṃ sasainyānkimu saṃhatāḥ ||

Verse 6

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तमिदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीयदिवसयुद्धे एकपञ्चाशोऽध्यायः ।।

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptamidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvitīyadivasayuddhe ekapañcāśo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

संस्थानाः शूरसेनाश्च वेत्रिकाः कुकुरास्तथा । आरोचकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा ।।

saṃsthānāḥ śūrasenāśca vetrikāḥ kukurāstathā | ārocakāstrigartāśca madrakā yavanāstathā ||

Verse 8

शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च । विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः ।।

śatruṃjayena sahitāstathā duḥśāsanena ca | vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ ||

Verse 9

चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पारिभद्रकैः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः ।।

citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāribhadrakaiḥ | bhīṣmamevābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ ||

Verse 10

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिष । अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधकम् ।।

tato bhīṣmaśca droṇaśca tava putrāśca māriṣa | avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhakam ||

Verse 11

भीष्मः सैन्येन महता समनन्तात्परिवारितः । ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सरराडिव ।।

bhīṣmaḥ sainyena mahatā samanantātparivāritaḥ | yayau prakarṣanmahatīṃ vāhinīṃ sararāḍiva ||

Verse 12

तमन्वायान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् । कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशांपते ।।

tamanvāyānmaheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān | kuntalaiśca daśārṇaiśca māgadhaiśca viśāṃpate ||

Verse 13

विदमर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि । सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममहावशोभिनम् ।।

vidamarbhairmekalaiścaiva karṇaprāvaraṇairapi | sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmamahāvaśobhinam ||

Verse 14

गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः। शकुनिश्च स्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम् ।।

gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo'tha vasātayaḥ| śakuniśca svasainyena bhīṣmamāhavaśobhinam ||

Verse 15

ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः । अश्वातर्केर्विकर्णैश्च तथा चाम्बष्ठकोसलैः ।।

tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ | aśvātarkervikarṇaiśca tathā cāmbaṣṭhakosalaiḥ ||

Verse 16

दरदैश्च शकैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः । अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम् ।।

daradaiśca śakaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ | abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm ||

Verse 17

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिषः। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन् ।।

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaśca māriṣaḥ| vindānuvindāvāvantyau vāmaṃ pārśvamapālayan ||

Verse 18

सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्भोजश्च सुदक्षिणः। श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च दक्षिणं पक्षमास्थिताः ।।

saumadattiḥ suśarmā ca kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ| śrutāyuścācyutāyuśca dakṣiṇaṃ pakṣamāsthitāḥ ||

Verse 19

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्टे व्यवस्थिताः ।।

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ | mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭe vyavasthitāḥ ||

Verse 20

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः। केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ।। अपर्याप्तमपरिमेयम् ।।

pṛṣṭhagopāstu tasyāsannānādeśyā janeśvarāḥ| ketumānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ || aparyāptamaparimeyam ||

Verse 21

ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत। दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांस्तथोन्नदन् ।।

tataste tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata| dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktāḥ siṃhanādāṃstathonnadan ||

Verse 22

तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्धः कुरुपितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ।।

teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ| siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||

Verse 23

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः। आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca peśyaśca vividhāḥ paraiḥ| ānakāścābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||

Verse 24

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ ।।

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau ||

Verse 25

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ।।

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ| pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

Verse 26

अन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।।

antavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||

Verse 27

काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ।।

kāśirājaśca śaibyaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥ ||

Verse 28

पाञ्चाल्याश्च महेष्वासा द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । सर्वे दध्युर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे ।।

pāñcālyāśca maheṣvāsā draupadyāḥ pañca cātmajāḥ | sarve dadhyurmahāśaṅkhānsiṃhanādāṃśca nedire ||

Verse 29

स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ।।

sa ghoṣaḥ sumahāṃstatra vīraistaiḥ samudīritaḥ| nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||

Verse 30

एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः। पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ।।

evamete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ| punaryuddhāya saṃjagmustāpayānāḥ parasparam ||