Adhyaya 50

Verse 1

धृष्टद्युम्नेन क्रौञ्चव्यूहनिर्माणम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ । भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ।।

dhṛṣṭadyumnena krauñcavyūhanirmāṇam || 1 || sañjaya uvāca| kṛte'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha | bhīṣme ca yuddhasaṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā ||

Verse 2

धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ।।

dharmarājastatastūrṇamabhigamya janārdanam | bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiścaiva janeśvaraiḥ ||

Verse 3

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्। वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ।।

śucā paramayā yuktaścintayānaḥ parājayam| vārṣṇeyamabravīdrajāndṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam ||

Verse 4

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम् ।।

kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam | śarairdahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣamivānalam ||

Verse 5

कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम् ।।

kathamenaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum | lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantamivānalam ||

Verse 6

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम् ।।

etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam | dṛṣṭvā vipradrurta sainyaṃ samare mārgaṇāhatam ||

Verse 7

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः ।।

śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca saṃyuge | varuṇaḥ pāśabhṛdvāpi kubero vā gadādharaḥ ||

Verse 8

न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः । सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे ।।

na tu bhīṣmo mahājetāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ | so'hamevaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale'pluve ||

Verse 9

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव । वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ।।

ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya keśava | vanaṃ yātsāmi vārṣṇeya śreyo me tatra jīvitum ||

Verse 10

न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे । क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ।।

na tvetānpṛthivīpālāndātuṃ bhīṣmāya mṛtyave | kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit ||

Verse 11

यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः । विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः ।।

yathā'nalaṃ prajvalitaṃ pataṅgāḥ samabhidrutāḥ | vināśāyopagacchanti tathā me saniko janaḥ ||

Verse 12

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ।।

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī | bhrātaścaiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ ||

Verse 13

मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ।।

matkṛte bhrātṛhārdena rājyādbhraṣṭāstathā sukhāt| jīvitaṃ bahumanye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham ||

Verse 14

जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ।।

jīvitasya ca śeṣeṇa tapastapsyāmi duścaram | na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava ||

Verse 15

रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः । घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ।।

rathānme bahusāhasrāndivyairastrairmahābalaḥ | ghātayatyaniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām ||

Verse 16

किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ।।

kiṃ nu kṛtvā hitaṃ me syādbrūhi mādhava māciram | madhyasthamiva paśyāmi samare savyasācinam ||

Verse 17

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः । केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।।

eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatyeva mahābhujaḥ | kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmamanusmaran ||

Verse 18

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु ।।

gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ | karotyasukaraṃ karma rathāśvanarapaṅktiṣu ||

Verse 19

नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीयदिवसयुद्धे पञ्चाशोऽद्यायः ।।

nālameṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa | ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatairapi || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvitīyadivasayuddhe pañcāśo'dyāyaḥ ||

Verse 20

एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ।।

eko'stravitsakhā te'yaṃ so'pyasmānsamupekṣate | nirdahyamānānbhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā ||

Verse 21

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः ।।

divyānyastrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ | dhakṣyanti kṣatriyānsarvānprayuktāni punaḥ punaḥ ||

Verse 22

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः ।।

kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ | kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo'sya parākramaḥ ||

Verse 23

स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् । भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ।।

sa tvaṃ paśya mahābhāga yogeśvara mahāratham | bhīṣmaṃ yaḥ śamayetsaṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā ||

Verse 24

तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः । स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः ।।

tava prasādādgovinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ | svarājyamanusaṃprāptā modiṣyante sabāndhavāḥ ||

Verse 25

एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः । चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ।। आर्जवेन अकुटिलेन दिव्यास्त्रमायाहीनेन ।।

evamuktvā tataḥ pārtho dhyānnāste mahāmanāḥ | ciramantarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ || ārjavena akuṭilena divyāstramāyāhīnena ||

Verse 26

शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् । अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ।।

śokārtaṃ tamatho jñātvā duḥkhopahatacetasam | abravīttatra govindo harṣayansarvapāṇḍavān ||

Verse 27

माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि । यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक ।।

māśuco bharataśreṣṭa na tvaṃ śocitumarhasi | yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokeṣu dhanvinaḥka ||

Verse 28

अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः । विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

ahaṃ ca priyakṛdrājansātyakiśca mahāyaśāḥ | virāṭadrupadau cemau dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 29

तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम। त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते ।।

tathaiva sabalāśceme rājāno rājasattama| tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāśca viśāṃpate ||

Verse 30

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः । सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः ।।

eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ | saināpatyamanuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ ||

Verse 31

शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल। एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् । अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः ।। अन्तर्मनाः विमनाः ।।

śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila| etacchrutvā tato dharmo dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham | abravītsamitau tasyāṃ vāsudevasya śrṛṇvataḥ || antarmanāḥ vimanāḥ ||

Verse 32

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष। नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम् ।। निधनं निधनहेतुः ।।

dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi māriṣa| nātikramyaṃ bhavettacca vacanaṃ mama bhāṣitam || nidhanaṃ nidhanahetuḥ ||

Verse 33

भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमितः। कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा ।। भाषितमुक्तम् ।।

bhavānsenāpatirmahyaṃ vāsudevena saṃmitaḥ| kārtikeyo yathā nityaṃ devānāmabhavatpurā || bhāṣitamuktam ||

Verse 34

तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ। स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् ।।

tathā tvamapi pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha| sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān ||

Verse 35

अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष । माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः ।।

ahaṃ ca te'nuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśca māriṣa | mādrīputrau ca sahitau draupadeyāśca daṃśitāḥ ||

Verse 36

ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ । तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत ।।

ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha | tata uddharṣayansarvāndhṛṣṭadyumno'bhyabhāṣata ||

Verse 37

अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा। रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम् ।।

ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śambhunā purā| raṇe bhīṣmaṃ kṛpaṃ droṇaṃ tathā śalyaṃ jayadratham ||

Verse 38

सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव । अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः ।।

sarvānadya raṇe dṛptānpratiyotsyāmi pārthiva | athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavairyuddhadurmadaiḥ ||

Verse 39

समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने । तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् ।।

samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane | tamabravīttataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim ||

Verse 40

व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः । यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत् ।।

vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ | yaṃ bṛhaspatirindrāya tadā devāsure'bravīt ||

Verse 41

तं यथावत्प्रतिव्यूहं परानीकविनाशनम् । अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ।।

taṃ yathāvatprativyūhaṃ parānīkavināśanam | adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha ||

Verse 42

यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा। प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनञ्जयम् ।।

yathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇurvajrabhṛtā yathā| prabhāte sarvasainyānāmagre cakre dhanañjayam ||

Verse 43

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः । शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ।।

ādityapathagaḥ ketustasyādbhutamanoramaḥ | śāsanātpuruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā ||

Verse 44

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतः । आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः ।। मह्यं मम ।।

indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhiralaṅkṛtaḥ | ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ || mahyaṃ mama ||

Verse 45

नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष । तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना ।। आकाशग इव पक्षीव ।।

nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa | tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā || ākāśaga iva pakṣīva ||

Verse 46

बभूव परमोपेतः सुमेरुरिव भानुना । शिरोभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः ।। रथचर्यासु रथवर्त्मसु ।।

babhūva paramopetaḥ sumeruriva bhānunā | śirobhūddrupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ || rathacaryāsu rathavartmasu ||

Verse 47

कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुर्भ्यां तौ जनेश्वरौ । दाशार्णकाः प्रभद्राश्च दाशेरकगणैः सह ।।

kuntibhojaśca caidyaśca cakṣurbhyāṃ tau janeśvarau | dāśārṇakāḥ prabhadrāśca dāśerakagaṇaiḥ saha ||

Verse 48

अनूपकाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ । पटच्चरैश्च पौण्ड्रैश्च राजन्पौरवकैस्तथा ।।

anūpakāḥ kirātāśca grīvāyāṃ bharatarṣabha | paṭaccaraiśca pauṇḍraiśca rājanpauravakaistathā ||

Verse 49

निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

niṣādaiḥ sahitaścāpi pṛṣṭhamāsīdyudhiṣṭhiraḥ| pakṣau tu bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 50

द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः । पिशाचा दारदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह ।।

draupadeyābhimanyuśca sātyakiśca mahārathaḥ | piśācā dāradāścaiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha ||

Verse 51

मारुता धेनुकाश्चैव तंगमाः परतंगणाः । बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत ।।

mārutā dhenukāścaiva taṃgamāḥ parataṃgaṇāḥ | bāhlikāstittirāścaiva colāḥ pāṇḍyāśca bhārata ||

Verse 52

एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः । अग्निवेशास्तुद्दुण्डाश्च मालवा दानभारयः ।।

ete janapadā rājandakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ | agniveśāstudduṇḍāśca mālavā dānabhārayaḥ ||

Verse 53

शबरा उद्भसाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः । नकुलः सहदेवश्च वामं पक्षं समाश्रिताः ।।

śabarā udbhasāścaiva vatsāśca saha nākulaiḥ | nakulaḥ sahadevaśca vāmaṃ pakṣaṃ samāśritāḥ ||

Verse 54

रथानामयुतं पक्षौ शिरस्तु नियुतं तथा। पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्रामि च विंशतिः ।।

rathānāmayutaṃ pakṣau śirastu niyutaṃ tathā| pṛṣṭhamarbudamevāsītsahasrāmi ca viṃśatiḥ ||

Verse 55

ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्रामि च सप्ततिः । पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः ।।

grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāmi ca saptatiḥ | pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ ||

Verse 56

जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः । जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः ।।

jagmuḥ parivṛtā rājaṃścalanta iva parvatāḥ | jaghanaṃ pālayāmāsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ ||

Verse 57

काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः । एवमेनं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।।

kāśirājaśca śaibyaśca rathānāmayutaistribhiḥ | evamenaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ ||

Verse 58

सूर्योधयं त इच्छतः स्थिता युद्धाय दंशिताः । तेषामादित्यवर्मानि विमलानि महान्ति च । श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ।।

sūryodhayaṃ ta icchataḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ | teṣāmādityavarmāni vimalāni mahānti ca | śvetacchatrāṇyaśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca ||