Adhyaya 49

Verse 1

धृतराष्ट्र उवाच। ( श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः। किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ( śvete senāpatau tāta saṃgrame nihate paraiḥ| kimakurvanmaheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 2

सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् । तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम् ।।

senāpatiṃ samākarṇya śvetaṃ yudhi nipātitam | tadarthaṃ yatatāṃ cāpi pareṣāṃ prapalāyinām ||

Verse 3

मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः। प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे ।।

manaḥ prīṇāti me vākyaṃ jayaṃ saṃjaya śrṛṇvataḥ| pratyupāyaṃ cintayantaḥ sañjanāḥ prasravanti me ||

Verse 4

स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा । कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता ।।

sa hi vīro'nuraktaśca vṛddhaḥ kurupatistadā | kṛtaṃ vairaṃ sadā tena pituḥ putreṇa dhīmatā ||

Verse 5

तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा । सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति ।।

tasyodvegabhayāccāpi saṃśritaḥ pāṇḍavānpurā | sarvaṃ balaṃ parityajya durgaṃ saṃśritya tiṣṭhati ||

Verse 6

पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च । सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः ।।

pāṇḍavānāṃ pratāpena durgaṃ deśaṃ niveśya ca | sapatnānsatataṃ bādhannāryavṛttimanuṣṭhitaḥ ||

Verse 7

आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः। ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ।।)

āścaryaṃ vai sadā teṣāṃ purā rājñāṃ sudurmatiḥ| tato yudhiṣṭhire bhaktaḥ kathaṃ sañjaya sūditaḥ ||)

Verse 8

प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः। न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन ।।

prakṣiptaḥ saṃmataḥ kṣudraḥ putro me puruṣādhamaḥ| na yuddhaṃ rocayedbhīṣmo na cācāryaḥ kathaṃcana ||

Verse 9

न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये । न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः ।।

na kṛpo na ca gāndhārī nāhaṃ sañjaya rocaye | na vāsudevo vārṣṇeyo dharmarājaśca pāṇḍavaḥ ||

Verse 10

न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ । वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च ।।

na bhīmo nārjunaścaiva na yamau puruṣarṣabhau | vāryamāṇo mayā nityaṃ gāndhāryā vidureṇa ca ||

Verse 11

जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना । दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय ।।

jāmadagnyena rāmeṇa vyāsena ca mahātmanā | duryodhano yudhyamāno nityameva hi sañjaya ||

Verse 12

कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् । दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत् ।।

karṇasya matamāsthāya saubalasya ca pāpakṛt | duḥśāsanasya ca tathā pāṇḍavānnānvacintayat ||

Verse 13

तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय । श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च ।।

tasyāhaṃ vyasanaṃ ghoraṃ manye prāptaṃ tu sañjaya | śvetasya ca vināśena bhīṣmasya vijayena ca ||

Verse 14

संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि । अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति ।।

saṃkruddhaḥ kṛṣṇasahitaḥ pārthaḥ kimakarodyudhi | arjunāddhi bhayaṃ bhūyastanme tāta na śāmyati ||

Verse 15

स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः । मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति ।।

sa hi śūraśca kaunteyaḥ kṣiprakārī dhanaṃjayaḥ | manye śaraiḥ śarīrāṇi śatrūṇāṃ pramathiṣyati ||

Verse 16

ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले । अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः ।।

aindrimindrānujasamaṃ mahendrasadṛśaṃ bale | amoghakrodhasaṃkalpaṃ dṛṣṭvā vaḥ kimabhūnmanaḥ ||

Verse 17

तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः । इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः ।।

tathaiva vedavicchūro jvalanārkasamadyutiḥ | indrāstravidameyātmā prapatansamitiṃjayaḥ ||

Verse 18

वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः । सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः ।।

vajrasaṃsparśarūpāṇāmastrāṇāṃ ca prayojakaḥ | sakhaṅgākṣepahastastu ghoṣaṃ cakre mahārathaḥ ||

Verse 19

स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली । धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते ।।

sa sañjaya mahāprājño drupadasyātmajo balī | dhṛṣṭadyumnaḥ kimakarocchvete yudhi nipātite ||

Verse 20

पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः । मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम् ।।

purā caivāparādhena vadhena ca camūpateḥ | manye manaḥ prajajvāla pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||

Verse 21

तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च । न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि । कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय ।।

teṣāṃ krodhaṃ cintayaṃstu ahaḥsu ca niśāsu ca | na śāntimadhigacchāmi duryodanakṛtena hi | kathaṃ cābhūnmahāyuddhaṃ sarvamācakṣva sañjaya ||

Verse 22

सञ्जय उवाच। श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् । न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि ।।

sañjaya uvāca| śrṛṇu rājansthiro bhūtvā tavāpanayano mahān | na ca duryodhane doṣamimāmādhātumarhasi ||

Verse 23

गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव। संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा ।।

gatodake setubandho yādṛktādṛṅbhatistava| saṃdīpte bhavane yadvatkūpasya khananaṃ tathā ||

Verse 24

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत ।।

gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani dāruṇe | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca punaryuddhamavartata ||

Verse 25

श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् । कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् ।।

śvetaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā virāṭasya camūpatim | kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam ||

Verse 26

शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव । स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली ।।

śaṅkhaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva | sa visphārya mahaccāpaṃ śakracāpopamaṃ balī ||

Verse 27

अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं युधि । महता रथसङ्घेन समन्तात्परिरक्षितः ।।

abhyadhāvajjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ yudhi | mahatā rathasaṅghena samantātparirakṣitaḥ ||

Verse 28

सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् ।।

sṛjanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati| tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam ||

Verse 29

तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् । मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ।।

tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayan | madrarājaṃ parīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam ||

Verse 30

बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः। तथा रुक्मरथो राजन्पुत्रः शल्यस्य मानितः ।।

bṛhadbalaśca kausalyo jayatsenaśca māgadhaḥ| tathā rukmaratho rājanputraḥ śalyasya mānitaḥ ||

Verse 31

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणःक । बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः ।।

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥka | bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ ||

Verse 32

नानाधातुविचित्राणि कार्मुकाणि महात्मनाम् । विस्फारितान्यदृश्यन्त तोयदेष्विव विद्युतः ।।

nānādhātuvicitrāṇi kārmukāṇi mahātmanām | visphāritānyadṛśyanta toyadeṣviva vidyutaḥ ||

Verse 33

ते तु बाणमयं वर्षं शङ्खमूर्ध्निं न्यपातयन् । निदाघान्तेऽनिलोद्धृता मेघा इव नगे जलम् ।।

te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śaṅkhamūrdhniṃ nyapātayan | nidāghānte'niloddhṛtā meghā iva nage jalam ||

Verse 34

ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः । धनूंषि तेषामाच्छिद्य ननर्द पृतनापतिः ।।

tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ | dhanūṃṣi teṣāmācchidya nanarda pṛtanāpatiḥ ||

Verse 35

ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा। तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे ।।

tato bhīṣmo mahābāhurvinadya jalado yathā| tālamātraṃ dhanurgṛhya śaṅkhamabhyadravadraṇe ||

Verse 36

तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् । संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ।।

tamudyantamudīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam | saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ ||

Verse 37

ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः । भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत ।।

tato'rjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsītpuraḥsaraḥ | bhīṣmādrakṣyo'yamadyeti tato yuddhamavartata ||

Verse 38

हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् । तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः ।।

hāhākāro mahānāsīdyodhānāṃ yudhi yudhyatām | tejastejasi saṃpṛktamityevaṃ vismayaṃ yayuḥ ||

Verse 39

अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् । शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ ।।

atha śalyo gadāpāṇiravatīrya mahārathāt | śaṅkhasya caturo vāhānahanadbharatarṣabha ||

Verse 40

स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खङ्गमादाय विद्रुतः । बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत ।।

sa hatāśvādrathāttūrṇaṃ khaṅgamādāya vidrutaḥ | bībhatsośca rathaṃ prāpya punaḥ śāntimavindata ||

Verse 41

ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः । यैरन्तरीक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता ।।

tato bhīṣmarathāttūrṇamutpatanti patatriṇaḥ | yairantarīkṣaṃ bhūmiśca sarvataḥ samavastṛtā ||

Verse 42

पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् । भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः ।।

pañcālānatha matsyāṃśca kekayāṃśca prabhadrakān | bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayāmāsa patribhiḥ ||

Verse 43

उत्सृज्य समरे राजन्पाण्डवं सव्यसाचिनम् । अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् ।।

utsṛjya samare rājanpāṇḍavaṃ savyasācinam | abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam ||

Verse 44

प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् । अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये ।।

priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañśarānavakiranbahūn | agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye ||

Verse 45

शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह। अत्यतिष्ठद्रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ।।

śaradagdhānyadṛśyanta sainyāni drupadasya ha| atyatiṣṭhadraṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ ||

Verse 46

मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा। न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ।।

madhyandine yathā''dityaṃ tapantamiva tejasā| na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum ||

Verse 47

वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः । त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ।।

vīkṣāṃcakruḥ samaṃtātte pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ | trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva ||

Verse 48

सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता । सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः ।।

sā tu yaudhiṣṭhirī senā gāṅgeyaśarapīḍitā | siṃheneva vinirbhinnā śuklā gauriva gopateḥ ||

Verse 49

हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते। हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत ।।

hate viprudrute sainye nirutsāhe vimardite| hāhākāro mahānāsītpāṇḍusainyeṣu bhārata ||

Verse 50

ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ।।

tato bhīṣmaḥ śāntanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ | mumoca bāṇāndīptāgrānahīnāśīviṣāniva ||

Verse 51

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः। जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि प्रथमदिवसयुद्धे एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।। ।। इति प्रथमदिवसयुद्धम् ।।

śarairekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ| jaghāna pāṇḍavarathānādiśyādiśya bhārata || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi prathamadivasayuddhe ekonapañcāśo'dhyāyaḥ || || iti prathamadivasayuddham ||

Verse 52

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः । प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ।।

tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ | prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 53

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे । अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ।।

bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave | avahāramakurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha ||