Adhyaya 48

Verse 1

श्वेतयुद्धम् ।। 1 ।। भीष्मेण श्वेतवधः ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। एवं श्वेते महेष्वासे प्राप्ते शल्यरथं प्रति। कुरवः पाण्डवेयाश्च किमकुर्वत सञ्जय ।।

śvetayuddham || 1 || bhīṣmeṇa śvetavadhaḥ || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati| kuravaḥ pāṇḍaveyāśca kimakurvata sañjaya ||

Verse 2

भीष्मः शान्तनवः किं वा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । सञ्जय उवाच। राजञ्शतसहस्राणि ततः क्षत्रियपुङ्गवाः ।।

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ kiṃ vā tanmamācakṣva pṛcchataḥ | sañjaya uvāca| rājañśatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṅgavāḥ ||

Verse 3

श्वेतं सेनापतिं शूरं पुरस्कृत्य महारथाः । राज्ञो बलं दर्शयन्तस्तव पुत्रस्य भारत ।।

śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ | rājño balaṃ darśayantastava putrasya bhārata ||

Verse 4

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य त्रातुमैच्छन्महारथाः । अभ्यवर्तन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ।।

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātumaicchanmahārathāḥ | abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam ||

Verse 5

जिघांसन्तं युधांश्रेष्ठं तदासीत्तुमुलं महत् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि महावैशसमच्युत ।।

jighāṃsantaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ tadāsīttumulaṃ mahat | tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi mahāvaiśasamacyuta ||

Verse 6

तावकानां परेषां च यथा युद्धमवर्तत । तत्राकरोद्रथोपस्थाञ्शून्याञ्शान्तनवो बहून् ।।

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddhamavartata | tatrākarodrathopasthāñśūnyāñśāntanavo bahūn ||

Verse 7

तत्राद्भुतं महच्चक्रे शरैरार्च्छद्रथोत्तमान् । समावृणोच्छरैरर्कमर्कतुल्यप्रतापवान् ।।

tatrādbhutaṃ mahaccakre śarairārcchadrathottamān | samāvṛṇoccharairarkamarkatulyapratāpavān ||

Verse 8

नुदन्समन्तात्समरे रविरुद्यन्यथा तमः । तेनाजौ प्रेषिता राजञ्शराः शतसहस्रशः ।।

nudansamantātsamare ravirudyanyathā tamaḥ | tenājau preṣitā rājañśarāḥ śatasahasraśaḥ ||

Verse 9

क्षत्रियान्तकराः सङ्ख्ये महावेगा महाबलाः । शिरांसि पातयामासुर्वीराणां शतशो रणे ।।

kṣatriyāntakarāḥ saṅkhye mahāvegā mahābalāḥ | śirāṃsi pātayāmāsurvīrāṇāṃ śataśo raṇe ||

Verse 10

गजान्कण्टकसन्नाहान्वज्रेणेव शिलोच्चयान् । रथा रथेषु संसक्ता व्यदृश्यन्त विशांपते ।।

gajānkaṇṭakasannāhānvajreṇeva śiloccayān | rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśyanta viśāṃpate ||

Verse 11

एके रथं पर्यवहंस्तुरगाः सतुरंगमम् । युवानं निहतं वीरं लम्बमानं सकार्मुकम् ।।

eke rathaṃ paryavahaṃsturagāḥ saturaṃgamam | yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam ||

Verse 12

उदीर्णाश्च हया राजन्वहनक्तस्तत्रतत्र ह। बद्धस्वङ्गनिषङ्गाश्च विध्वस्तशिरसो हताः ।।

udīrṇāśca hayā rājanvahanaktastatratatra ha| baddhasvaṅganiṣaṅgāśca vidhvastaśiraso hatāḥ ||

Verse 13

शतशः पतिता भूमौ वीरशय्यासु शेरते । परस्पेरण धावन्तः पतिताः पुनरुत्थिताः ।।

śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate | parasperaṇa dhāvantaḥ patitāḥ punarutthitāḥ ||

Verse 14

उत्थाय च प्रधावन्तो द्वन्द्वयुद्धमवाप्नुवन् । पीडिताः पुनरन्योन्यं लुठन्तो रणमूर्धनि ।।

utthāya ca pradhāvanto dvandvayuddhamavāpnuvan | pīḍitāḥ punaranyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani ||

Verse 15

सचापाः सनिषङ्गाश्च जातरूपपरिष्कृताः । विस्रब्धहतवीराश्च शतशः परिपीडिताः ।।

sacāpāḥ saniṣaṅgāśca jātarūpapariṣkṛtāḥ | visrabdhahatavīrāśca śataśaḥ paripīḍitāḥ ||

Verse 16

तेनतेनाभ्यधावन्त विसृजन्तश्च भारत । मत्तो गजः पर्यवर्तद्धयांश्च हतसादिनः ।।

tenatenābhyadhāvanta visṛjantaśca bhārata | matto gajaḥ paryavartaddhayāṃśca hatasādinaḥ ||

Verse 17

सरथा रथिनश्चापि विमृद्गन्तः समन्ततः । स्यान्दनादपतत्कश्चिन्निहतोऽन्येन सायकैः ।।

sarathā rathinaścāpi vimṛdgantaḥ samantataḥ | syāndanādapatatkaścinnihato'nyena sāyakaiḥ ||

Verse 18

हतसारथिरप्युच्चैः पपात काष्ठवद्रथः । युध्यमानस्य संग्रामे व्यूढे रजसि चोत्थिते ।।

hatasārathirapyuccaiḥ papāta kāṣṭhavadrathaḥ | yudhyamānasya saṃgrāme vyūḍhe rajasi cotthite ||

Verse 19

धनुःकूजितविज्ञानं तत्रासीत्प्रतियुद्ध्यतः। गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम् ।।

dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsītpratiyuddhyataḥ| gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam ||

Verse 20

युद्ध्यमानं शरै राजन्सिञ्जिनीध्वजिनीरवात्। अन्योन्यं वीरसंशब्दो नाश्रूयत भटैः कृतः ।।

yuddhyamānaṃ śarai rājansiñjinīdhvajinīravāt| anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ ||

Verse 21

शब्दायमाने संग्रामे पटहे कर्णदारिणि। युध्यमानस्य संग्रामे कुर्वतः पौरुषं स्वकम् ।।

śabdāyamāne saṃgrāme paṭahe karṇadāriṇi| yudhyamānasya saṃgrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam ||

Verse 22

नाश्रौषं नामगोत्राणि कीर्तनं च परस्परम् । भीष्मचापच्युतैर्बाणैरार्तानां युध्यतां मृधे ।।

nāśrauṣaṃ nāmagotrāṇi kīrtanaṃ ca parasparam | bhīṣmacāpacyutairbāṇairārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe ||

Verse 23

परस्परेषां वीराणां मनांसि समकम्पयन् । तस्मिन्नत्याकुले युद्धे दारुणे रोमहर्षणे ।।

paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan | tasminnatyākule yuddhe dāruṇe romaharṣaṇe ||

Verse 24

पिता पुत्रं च समरे नाभिजानाति कश्चन । चक्रे भग्ने युगे च्छिन्ने एकधुर्ये हये हतः ।।

pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaścana | cakre bhagne yuge cchinne ekadhurye haye hataḥ ||

Verse 25

आक्षिप्तः स्यन्दनाद्वीरः समारथिरजिह्मगैः। एवं च समरे सर्वे वीराश्च विरथीकृताः ।।

ākṣiptaḥ syandanādvīraḥ samārathirajihmagaiḥ| evaṃ ca samare sarve vīrāśca virathīkṛtāḥ ||

Verse 26

तेन तेन स्म दृश्यन्ते धावमानाः समंततः । गजो हतः शिरश्छिन्नं मर्म भिन्नं हयो हतः ।।

tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samaṃtataḥ | gajo hataḥ śiraśchinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ ||

Verse 27

अहतः कोपि नैवासीद्भीष्मे नघ्नति शात्रवान् । श्वेतः कुरूणामकरोत्क्षयं तस्मिन्महाहवे ।।

ahataḥ kopi naivāsīdbhīṣme naghnati śātravān | śvetaḥ kurūṇāmakarotkṣayaṃ tasminmahāhave ||

Verse 28

राजपुत्रान्रथोदारानवधीच्छतसङ्घशः। चिच्छेद रथिनां बाणैः शिरांसि भरतर्षभ ।।

rājaputrānrathodārānavadhīcchatasaṅghaśaḥ| ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha ||

Verse 29

साङ्गदा बाहवश्चैव धनूंषि च समंततः। रथेषां रथचक्राणि तूणीराणि युगानि च ।।

sāṅgadā bāhavaścaiva dhanūṃṣi ca samaṃtataḥ| ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca ||

Verse 30

छत्राणि च महार्हाणि पताकाश्च विशांपते। हयैघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्चैव भारत ।।

chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāśca viśāṃpate| hayaighāśca rathaughāśca naraughāścaiva bhārata ||

Verse 31

वारणाः शतशश्चैव हताः श्वेतेन भारत । वयं श्वेतभयाद्भीता विहाय रथसत्तमम् ।।

vāraṇāḥ śataśaścaiva hatāḥ śvetena bhārata | vayaṃ śvetabhayādbhītā vihāya rathasattamam ||

Verse 32

अपयातास्तथा पश्चाद्विभुं पश्याम धृष्णवः । शरपातमतिक्रम्य कुरवः कुरुनन्दन ।।

apayātāstathā paścādvibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ | śarapātamatikramya kuravaḥ kurunandana ||

Verse 33

भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिताः पश्याम सर्वशः । अदीनो दीनसमये भीष्मोऽस्माकं महाहवे ।।

bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ | adīno dīnasamaye bhīṣmo'smākaṃ mahāhave ||

Verse 34

एकस्तस्थौ नरव्याघ्रो गिरिर्मेरुरिवाचलः। आददान इव प्राणान्सविता शिशिरात्यये ।।

ekastasthau naravyāghro girirmerurivācalaḥ| ādadāna iva prāṇānsavitā śiśirātyaye ||

Verse 35

गभस्तिभिरिवादित्यस्तस्थौ शरमरीचिमान्। स मुमोच महेष्वासः शरसङ्घाननेकशः ।।

gabhastibhirivādityastasthau śaramarīcimān| sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṅghānanekaśaḥ ||

Verse 36

निघ्नन्नमित्रान्समरे वज्रपाणिरिवासुरान् । ते वध्यमाना भीष्मेण प्रजहुस्तं महाबलम् ।।

nighnannamitrānsamare vajrapāṇirivāsurān | te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahustaṃ mahābalam ||

Verse 37

स्वयूथादिव ते यूथान्मुक्तं भूमिषु दारुणम् । तमेवमुपलक्ष्यैको हृष्टः पुष्टः परंतप ।।

svayūthādiva te yūthānmuktaṃ bhūmiṣu dāruṇam | tamevamupalakṣyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa ||

Verse 38

दुर्योधनप्रिये युक्तः पाण्डवान्परिशोचयन्। जीवितं दुस्त्यजं त्यक्त्वा भयं च सुमहाहवे ।।

duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavānpariśocayan| jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave ||

Verse 39

पातयामास सैन्यानि पाण्डवानां विशांपते । प्रहरन्तमनीकानि पिता देवव्रतस्तव ।।

pātayāmāsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃpate | praharantamanīkāni pitā devavratastava ||

Verse 40

दृष्ट्वा सेनापतिं भीष्मस्त्वरितः श्वेतमभ्ययात्। स भीष्मं शरजालेन महता समवाकिरत् ।।

dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmastvaritaḥ śvetamabhyayāt| sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat ||

Verse 41

श्वेतं चापि तथा भीष्मः शरौघैः समवाकिरत् । तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ ।।

śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat | tau vṛṣāviva nardantau mattāviva mahādvipau ||

Verse 42

व्याघ्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः । अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य ततस्तौ पुरुषर्षभौ ।।

vyāghrāviva susaṃrabdhāvanyonyamabhijaghnatuḥ | astrairastrāṇi saṃvārya tatastau puruṣarṣabhau ||

Verse 43

भीष्मः श्वेतश्च युयुधे परस्परवधैषिणौ । एकाह्ना निर्दहेद्भीष्मः पाम्डवानामनीकिनीम् ।।

bhīṣmaḥ śvetaśca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau | ekāhnā nirdahedbhīṣmaḥ pāmḍavānāmanīkinīm ||

Verse 44

शरैः परमसंक्रुद्धो यदि श्वेतो न पालयेत्। पितामहं ततो दृष्ट्वा श्वेतो विमुखीकृतम् ।।

śaraiḥ paramasaṃkruddho yadi śveto na pālayet| pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śveto vimukhīkṛtam ||

Verse 45

प्रहर्षं पाण्डवा जग्मुः पुत्रस्ते विमनाभवत्। ततो दुर्योधनः क्रुद्धः पार्थिवैः परिवारितः ।।

praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putraste vimanābhavat| tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ ||

Verse 46

ससैन्यः पाण्डवानीकमभ्यद्रवत संयुगे। दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विशांपतिःक ।।

sasainyaḥ pāṇḍavānīkamabhyadravata saṃyuge| durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāṃpatiḥka ||

Verse 47

भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण नोदिताः। दृष्ट्वा तु पार्थिवैः सर्वैर्दुर्योधनपुरोगमैः ।।

bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa noditāḥ| dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvairduryodhanapurogamaiḥ ||

Verse 48

पाण्डवानामनीकानि वध्यमानानि संयुगे। श्वेतो गाङ्गेयमुत्सृज्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।।

pāṇḍavānāmanīkāni vadhyamānāni saṃyuge| śveto gāṅgeyamutsṛjya tava putrasya vāhinīm ||

Verse 49

नाशयामास वेगेन वायुर्वृक्षानिवौजसा । द्रावयित्वा चमूं राजन्वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः ।।

nāśayāmāsa vegena vāyurvṛkṣānivaujasā | drāvayitvā camūṃ rājanvairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ ||

Verse 50

आपतत्सहसा भूयो यत्र भीष्मो व्यवस्थितः । तौ तत्रोपगतौ राजञ्शरदीप्तौ महाबलौ ।।

āpatatsahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ | tau tatropagatau rājañśaradīptau mahābalau ||

Verse 51

अयुध्येतां महात्मानौ यथोभौ वृत्रवासवौ । अन्योन्यं तु महाराज परस्परवधैषिणौ ।।

ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau | anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau ||

Verse 52

निगृह्य कार्मुकं श्वेतो भीष्मं विव्याध सप्तभिः । पराक्रमं ततस्तस्य पराक्रम्य पराक्रमी।।

nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ | parākramaṃ tatastasya parākramya parākramī||

Verse 53

तरसा वारयामास मत्तो मत्तमिव द्विपम्। श्वेतः शान्तनवं भूयः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

tarasā vārayāmāsa matto mattamiva dvipam| śvetaḥ śāntanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 54

विव्याध प़ञ्चविंशत्या तदद्भुतमिवाभवत्। तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शान्तनवस्तदा ।।

vivyādha pa़ñcaviṃśatyā tadadbhutamivābhavat| taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāntanavastadā ||

Verse 55

स विद्धस्तेन बलवान्नाकम्पत यथाऽचलः । वैराटिः समरे क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।।

sa viddhastena balavānnākampata yathā'calaḥ | vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśamāyamya kārmukam ||

Verse 56

आजघान ततो भीष्मं श्वेतः क्षत्रियनन्दनः। संप्रहस्य तत श्वेतः सृक्किणी परिसंलिहन् ।।

ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ| saṃprahasya tata śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan ||

Verse 57

घनुश्चिच्छेद भीष्मस्य नवभिर्दशधा शरैः । संधाय विशिखं चैव शरं लोमप्रवाहिनम् ।।

ghanuściccheda bhīṣmasya navabhirdaśadhā śaraiḥ | saṃdhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam ||

Verse 58

उन्ममाथ ततस्तालं ध्वजशीर्षं महात्मनः । केतुं निपतितं दृष्ट्वा भीष्मस्य तनयास्तव ।।

unmamātha tatastālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ | ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayāstava ||

Verse 59

हतं भीष्मममन्यन्त श्वेतस्य वशमागतम्। पाण्डवाश्चापि संहृष्टा दध्मुः शङ्खान्मुदा युताः ।।

hataṃ bhīṣmamamanyanta śvetasya vaśamāgatam| pāṇḍavāścāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhānmudā yutāḥ ||

Verse 60

भीष्मस्य पतितं केतुं दृष्ट्वा तालं महात्मनः । ततो दुर्योधनः क्रोधात्स्वमनीकमनोदयत् ।।

bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ | tato duryodhanaḥ krodhātsvamanīkamanodayat ||

Verse 61

यत्ता भीष्मं परीप्सध्वं रक्षमाणाः समंततः। मा नः प्रपश्यमानानां श्वेतान्मृत्युमवाप्स्यति ।।

yattā bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samaṃtataḥ| mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetānmṛtyumavāpsyati ||

Verse 62

भीष्मः शान्तनवः शूरस्तथा सत्यं ब्रवीमि वः। राज्ञस्तु वचनं श्रत्वा त्वरमाणा महारथाः ।।

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ śūrastathā satyaṃ bravīmi vaḥ| rājñastu vacanaṃ śratvā tvaramāṇā mahārathāḥ ||

Verse 63

बलेन चतुरङ्गेण गाङ्गेयप्रन्वपालयन्। बाह्लीकः कृतवर्मा च शलः शल्यश्च भारत ।।

balena caturaṅgeṇa gāṅgeyapranvapālayan| bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaśca bhārata ||

Verse 64

जलसन्धो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः। त्वरमाणास्त्वराकाले परिवार्य समंततः ।।

jalasandho vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ| tvaramāṇāstvarākāle parivārya samaṃtataḥ ||

Verse 65

शस्त्रवृष्टिं सुतुमुलां श्वेतस्योपर्यपातयन्। तान्क्रुद्धो निशितैर्बाणैस्त्वरमाणो महारथः ।।

śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyoparyapātayan| tānkruddho niśitairbāṇaistvaramāṇo mahārathaḥ ||

Verse 66

अवारयदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् । स निवार्य तु तान्सर्वान्केसरी कुञ्जराविव ।।

avārayadameyātmā darśayanpāṇilāghavam | sa nivārya tu tānsarvānkesarī kuñjarāviva ||

Verse 67

महता शरवर्षेण भीष्मस्य धनुराच्छिनत्। ततोऽन्यद्धनुरादाय भीष्मः शान्तनवो युधि ।।

mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanurācchinat| tato'nyaddhanurādāya bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi ||

Verse 68

श्वेतं विव्याध राजेन्द्र कङ्कपत्रैः शितैः शरैः । ततः सेनापतिः क्रुद्धो भीष्मं बहुभिरायसैः ।।

śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ | tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhirāyasaiḥ ||

Verse 69

विव्याध समरे राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः । ततः प्रव्यथितो राजा भीष्मं दृष्ट्वा निवारितम् ।।

vivyādha samare rājansarvalokasya paśyataḥ | tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam ||

Verse 70

प्रवीरं सर्वलोकस्य श्वेतेन युधि वै तदा। निष्ठानकश्च सुमहांस्तव सैन्यस्य चाभवत् ।।

pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā| niṣṭhānakaśca sumahāṃstava sainyasya cābhavat ||

Verse 71

तं वीरं वारितं दृष्ट्वा श्वेतेन शरविक्षतम् । हतं श्वेतेन मन्यन्ते श्वेतस्य वशमागतम् ।।

taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam | hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśamāgatam ||

Verse 72

ततः क्रोधवशं प्राप्तः पिता देवव्रतस्तव । ध्वजमुन्मतितं दृष्ट्वा तां च सेनां निवारिताम् ।।

tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratastava | dhvajamunmatitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām ||

Verse 73

श्वेतं प्रति महाराज व्यसृजत्प्तायकान्बहून् । तानावार्य रणे श्वेतो भीष्मस्य रथिनां वरः ।।

śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjatptāyakānbahūn | tānāvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ ||

Verse 74

धनुश्चिच्छेद भल्लेन पुनरेव पितुस्तव। उत्सृज्य कार्मुकं राजन्गाङ्गेयः क्रोधमूर्च्छितः ।।

dhanuściccheda bhallena punareva pitustava| utsṛjya kārmukaṃ rājangāṅgeyaḥ krodhamūrcchitaḥ ||

Verse 75

अन्यत्कार्मुकमादाय विपुलं बलवत्तरम्। तत्र संधाय विपुलान्भल्लान्सप्त शिलाशितान् ।।

anyatkārmukamādāya vipulaṃ balavattaram| tatra saṃdhāya vipulānbhallānsapta śilāśitān ||

Verse 76

चतुर्भिश्च जघानाश्वाञ्श्वेतस्य पृतनापतेः । ध्वजं द्वाभ्यां तु चिच्छेद सप्तमेन च सारथे ।।

caturbhiśca jaghānāśvāñśvetasya pṛtanāpateḥ | dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sārathe ||

Verse 77

शिरश्चिच्छेद भल्लेन संक्रुद्धोऽलघुविक्रमः । हताश्वसूतात्सु रथादवप्लुत्य महाबलः ।।

śiraściccheda bhallena saṃkruddho'laghuvikramaḥ | hatāśvasūtātsu rathādavaplutya mahābalaḥ ||

Verse 78

अमर्षवशमापन्नो व्याकुलः समपद्यत । विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पितामहः ।।

amarṣavaśamāpanno vyākulaḥ samapadyata | virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ ||

Verse 79

ताडयामास निशितैः शरसङ्घैः समंततः । स ताड्यमानः समरे भीष्मचापच्युतैः शरैः ।।

tāḍayāmāsa niśitaiḥ śarasaṅghaiḥ samaṃtataḥ | sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ ||

Verse 80

स्वरथे धनुरुत्सृज्य शक्तिं जग्राह काञ्चनीम् । ततः शक्तिं रणे श्वेतो जग्राहोग्रं महाभयाम् ।।

svarathe dhanurutsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm | tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhograṃ mahābhayām ||

Verse 81

कालदण्डोपमां घोरां मृत्योर्जिह्वामेव श्वसन् । अब्रवीच्च तदा श्वेतो भीष्मं शान्तनवं रणे ।।

kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyorjihvāmeva śvasan | abravīcca tadā śveto bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe ||

Verse 82

तिष्ठेदानीं सुसंरब्धः पश्य मां पुरुषो भव। एवमुक्त्वा महेष्वासो भीष्मं युधि पराक्रमी ।।

tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava| evamuktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī ||

Verse 83

ततः शक्तिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमाम्। पाण्डवार्थे पराक्रान्तस्तवानर्थं चिकीर्षुकः ।।

tataḥ śaktimameyātmā cikṣepa bhujagopamām| pāṇḍavārthe parākrāntastavānarthaṃ cikīrṣukaḥ ||

Verse 84

हाहाकारो महानासीत्पुत्राणां ते विशांपते । दृष्ट्वा शक्तिं महाघोरां मृत्योर्दण्डसमप्रभाम् ।।

hāhākāro mahānāsītputrāṇāṃ te viśāṃpate | dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyordaṇḍasamaprabhām ||

Verse 85

श्वेतस्य करनिर्मुक्तां निर्मुक्तोरगसन्निभाम् । अपतत्सहसा राजन्महोल्केव नभस्तलात् ।।

śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasannibhām | apatatsahasā rājanmaholkeva nabhastalāt ||

Verse 86

ज्वलन्तीमन्तरिक्षे तां ज्वालाभिरिव संवृताम् । असंभ्रान्तस्तदा राजन्पिता देवव्रतस्तव ।।

jvalantīmantarikṣe tāṃ jvālābhiriva saṃvṛtām | asaṃbhrāntastadā rājanpitā devavratastava ||

Verse 87

अष्टभिर्नवभिर्भीष्मः शक्तिं चिच्छेद पत्रिभिः । उत्कृष्टहेमविकृतां निकृतां निशितैः शरैः ।।

aṣṭabhirnavabhirbhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ | utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛtāṃ niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 88

उच्चुक्रुशुस्ततः सर्वे तावका भरतर्षभ । शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः ।।

uccukruśustataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha | śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ ||

Verse 89

कालोपहतचेतास्तु कर्तवक्यं नाभ्यजानत। क्रोधसंमूर्च्छितो राजन्वैराटिः प्रहसन्निव ।।

kālopahatacetāstu kartavakyaṃ nābhyajānata| krodhasaṃmūrcchito rājanvairāṭiḥ prahasanniva ||

Verse 90

गदां जग्राह संहृष्टो भीष्मस्य निधनं प्रति। क्रोधेन रक्तनयनो दण्डपाणिरिवान्तकः ।।

gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati| krodhena raktanayano daṇḍapāṇirivāntakaḥ ||

Verse 91

भीष्मं समिदुद्राव जलौघ इव पर्वतम्। तस्य वेगमसंवार्यं मत्वा भीष्मः प्रतापवान् ।।

bhīṣmaṃ samidudrāva jalaugha iva parvatam| tasya vegamasaṃvāryaṃ matvā bhīṣmaḥ pratāpavān ||

Verse 92

प्रहारविप्रमोक्षार्थं सहसा धरणींगतः। श्वेतः क्रोधसमाविष्टो भ्रामयित्वा तु तां गदाम् ।।

prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīṃgataḥ| śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām ||

Verse 93

रथे भीष्मस्य चिक्षेप यथा देवो धनेश्वरः । तया भीष्मनिपातिन्या स रथो भस्मसात्कृतः ।।

rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ | tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasātkṛtaḥ ||

Verse 94

सध्वजः सह सूतेन साश्वः सयुगबन्धुरः । विरथं रथिनां श्रेष्ठं भीष्मं दृष्ट्वा रथोत्तमकाः ।।

sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ | virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamakāḥ ||

Verse 95

अभ्यधावन्त सहिताः शल्यप्रभृतयो रथाः। ततोऽन्यं रथमास्थाय धनुर्विस्फार्य दुर्मनाः ।।

abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ| tato'nyaṃ rathamāsthāya dhanurvisphārya durmanāḥ ||

Verse 96

शनकैरभ्यायाच्छ्वेतं गाङ्गेयः प्रहसन्निव। एतस्मिन्नन्तरे भीष्मः शुश्राव विपुलां गिरम् ।।

śanakairabhyāyācchvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasanniva| etasminnantare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram ||

Verse 97

आकाशादीरितां दिव्यामात्मनो हितसंभवाम् । भीष्मभीष्म महाबाहो शीघ्रं यत्नं कुरुष्व वै ।।

ākāśādīritāṃ divyāmātmano hitasaṃbhavām | bhīṣmabhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai ||

Verse 98

एष ह्यस्य जये कालो निर्दिष्टो विश्वयोनिना । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं देवदूतेन भाषितम् ।।

eṣa hyasya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā | etacchrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam ||

Verse 99

संप्रहृष्टमना भूत्वा वधे तस्य मनो दधे । विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पदातिनम् ।।

saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe | virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam ||

Verse 100

सहितास्त्वभ्यवर्तन्त परीप्सन्तो महारथाः । सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

sahitāstvabhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ | sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 101

कैकेयो धृष्टकेतुश्च अभिमन्युश्च वीर्यवान्। एतानापततः सर्वान्द्रोणशल्यकृपैः सह ।।

kaikeyo dhṛṣṭaketuśca abhimanyuśca vīryavān| etānāpatataḥ sarvāndroṇaśalyakṛpaiḥ saha ||

Verse 102

अवारयदमेयात्मा वारिवेगानिवाचलः । स निरुद्धेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।।

avārayadameyātmā vārivegānivācalaḥ | sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu ||

Verse 103

श्वेतः खङ्गमथाकृष्य भीष्मस्य धनुराच्छिनात्। तदपास्य धनुश्छिन्नं त्वरमाणः पितामहः ।।

śvetaḥ khaṅgamathākṛṣya bhīṣmasya dhanurācchināt| tadapāsya dhanuśchinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ ||

Verse 104

देवदूतवचः श्रुत्वा वधे तस्य मनो दधे । ततः प्रचरमाणस्तु पिता देवव्रतस्तव ।।

devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe | tataḥ pracaramāṇastu pitā devavratastava ||

Verse 105

अन्यत्कार्मुकमादाय त्वरमाणो महारथः। क्षणेन सज्यमकरोच्छक्रचापसमप्रभम् ।।

anyatkārmukamādāya tvaramāṇo mahārathaḥ| kṣaṇena sajyamakarocchakracāpasamaprabham ||

Verse 106

पिता ते भरतश्रेष्ठ श्वेतं दृष्ट्वा महारथैः । वृतं तं मनुजव्याघ्रैर्भीमसेनपुरोगमैःक ।।

pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ | vṛtaṃ taṃ manujavyāghrairbhīmasenapurogamaiḥka ||

Verse 107

अभ्यवर्तत गाङ्गेयः श्वेतं सेनापतिं द्रुतम् । आपतन्तं ततो भीष्मो भीमसेनं प्रतापवान् ।।

abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam | āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān ||

Verse 108

आजघ्ने विशिखैः षष्ट्या सेनान्यं स महारथः । अभिमन्युं च समरे पिता देवव्रतस्तव ।।

ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ | abhimanyuṃ ca samare pitā devavratastava ||

Verse 109

आजघ्ने भरतश्रेष्ठस्त्रिभिः सन्नतपर्वभिः । सात्यकिं च शतेनाजौ भरतानां पितामहः ।।

ājaghne bharataśreṣṭhastribhiḥ sannataparvabhiḥ | sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ ||

Verse 110

धृष्टद्युम्नं च विंशत्या कैकेयं चापि पञ्चभिः । तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पिता देवव्रतस्तव ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ | tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpitā devavratastava ||

Verse 111

वारयित्वा शरैर्घोरैः श्वेतमेवाभिदुद्रुवे। ततः शरं मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमम् ।।

vārayitvā śarairghoraiḥ śvetamevābhidudruve| tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanamuttamam ||

Verse 112

विकृष्य बलवान्भीष्मः समाधत्त दुरासदम्। ब्रह्मास्त्रेण सुसंयुक्तं तं शरं लोमवाहिनम् ।।

vikṛṣya balavānbhīṣmaḥ samādhatta durāsadam| brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam ||

Verse 113

ददृशुर्देवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । स तस्य कवचं भित्वा हृदयं चामितौजसः ।।

dadṛśurdevagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ | sa tasya kavacaṃ bhitvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ ||

Verse 114

जगाम धरणीं बाणो महाशनिरिव ज्वलन्। अस्तं गच्छन्यथाऽऽदित्यः प्रभाप्रादाय सत्वरः ।।

jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśaniriva jvalan| astaṃ gacchanyathā''dityaḥ prabhāprādāya satvaraḥ ||

Verse 115

एवं जीवितमादाय श्वेतदेहाञ्जगाम ह। तं भीष्मेण नरव्याघ्रं तथा विनिहतं युधि ।।

evaṃ jīvitamādāya śvetadehāñjagāma ha| taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi ||

Verse 116

प्रपतन्तमपश्याम गिरेः शृङ्गमिव च्युतम्। अशोचन्पाण्डवास्तत्र क्षत्रियाश्च महारथाः ।।

prapatantamapaśyāma gireḥ śṛṅgamiva cyutam| aśocanpāṇḍavāstatra kṣatriyāśca mahārathāḥ ||

Verse 117

प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः । ततो दुःशासनो राजञ्श्वेतं दृष्ट्वा निपातितम् ।।

prahṛṣṭāśca sutāstubhyaṃ kuravaścāpi sarvaśaḥ | tato duḥśāsano rājañśvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam ||

Verse 118

वादित्रनिनदैर्घोरैर्नृत्यति स्म समंततः । तस्मिन्हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना ।।

vāditraninadairghorairnṛtyati sma samaṃtataḥ | tasminhate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā ||

Verse 119

प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः । ततो धनंजयो राजन्वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः ।।

prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ | tato dhanaṃjayo rājanvārṣṇeyaścāpi sarvaśaḥ ||

Verse 120

अवहारं शनैश्चक्रुर्निहते वाहिनीपतौ। ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत ।।

avahāraṃ śanaiścakrurnihate vāhinīpatau| tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata ||

Verse 121

तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः । पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः । चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः ।।

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhurmuhuḥ | pārthā vimanaso bhūtvā nyavartanta mahārathāḥ | cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena paraṃtapāḥ ||