Adhyaya 47

Verse 1

उत्तरकुमारवधः ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। गतपूर्वाह्णभूयिष्ठि तस्मिन्नहनि दारुणे। वर्तमाने तथा रौद्रे महावीरवरक्षये ।।

uttarakumāravadhaḥ || 1 || sañjaya uvāca| gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhi tasminnahani dāruṇe| vartamāne tathā raudre mahāvīravarakṣaye ||

Verse 2

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः। भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः ।।

durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ| bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa coditāḥ ||

Verse 3

एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभः । पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः ।।

etairatirathairguptaḥ pañcabhirbharatarṣabhaḥ | pāṇḍavānāmanīkāni vijagāhe mahārathaḥ ||

Verse 4

चेदिकाशिकरूषेषु पञ्चालेषु च भारत । भीष्मस्य बहुधा तालश्चलत्केतुरदृश्यत ।।

cedikāśikarūṣeṣu pañcāleṣu ca bhārata | bhīṣmasya bahudhā tālaścalatketuradṛśyata ||

Verse 5

स शिरांसि रणेऽरीणां रथांश्च सयुगध्वजान् । निचकर्त महावेगैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।।

sa śirāṃsi raṇe'rīṇāṃ rathāṃśca sayugadhvajān | nicakarta mahāvegairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 6

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । भृशमार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः ।।

nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha | bhṛśamārtasvaraṃ cakrurnāgā marmaṇi tāḍitāḥ ||

Verse 7

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशह्गैस्तुरगोत्तमैः । संयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि प्रथमदिवसयुद्धे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśahgaisturagottamaiḥ | saṃyuktaṃ rathamāsthāya prāyādbhīṣmarathaṃ prati || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi prathamadivasayuddhe saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना । अभ्यवर्तत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान् ।। पिशङ्कैः पिङ्गलैः ।।

jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā | abhyavartata bhīṣmaṃ ca tāṃścaiva rathasattamān || piśaṅkaiḥ piṅgalaiḥ ||

Verse 9

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा । भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुरथैः सह ।। कर्णिकारेण कर्णिकारद्रुमोपमेन ।।

sa tālaketostīkṣṇena ketumāhatya patriṇā | bhīṣmeṇa yuyudhe vīrastasya cānurathaiḥ saha || karṇikāreṇa karṇikāradrumopamena ||

Verse 10

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिराशुगैः । विद्ध्वा नवभिरानर्च्छच्छिताग्रैः प्रतिपामहम् ।।

kṛtavarmāṇamekena śalyaṃ pañcabhirāśugaiḥ | viddhvā navabhirānarcchacchitāgraiḥ pratipāmaham ||

Verse 11

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च। ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।। अनुरथैः पार्ष्णिगोपादिभिः ।।

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca| dhvajamekena vivyādha jāmbūnadapariṣkṛtam || anurathaiḥ pārṣṇigopādibhiḥ ||

Verse 12

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना । जहार सारथेः कायाच्छिरः सन्नतपर्वणा ।।

durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā | jahāra sāratheḥ kāyācchiraḥ sannataparvaṇā ||

Verse 13

धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम्। कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः ।।

dhanuściccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam| kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ ||

Verse 14

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथः । तस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि ।।

jaghāna paramakruddho nṛtyanniva mahārathaḥ | tasya lāghavamudvīkṣya tutuṣurdevatā api ||

Verse 15

लब्धलक्षतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः । सत्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम् ।।

labdhalakṣatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ | satvavantamamanyanta sākṣādiva dhanaṃjayam ||

Verse 16

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम्। दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत् ।।

tasya lāghavamārgasthamalātasadṛśaprabham| diśaḥ paryapataccāpaṃ gāṇḍīvamiva ghoṣavat ||

Verse 17

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नव्रभिराशुगैः । विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा ।।

tamāsādya mahāvegairbhīṣmo navrabhirāśugaiḥ | vivyādha samare tūrṇamārjuniṃ paravīrahā ||

Verse 18

ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसः । सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः ।।

dhvajaṃ cāsya tribhirbhallaiściccheda paramaujasaḥ | sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna yatavrataḥ ||

Verse 19

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष । विद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम् ।।

tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśca māriṣa | viddhvā nākampayatkārṣṇiṃ mainākamiva parvatam ||

Verse 20

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैः । ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति ।।

sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathānprati ||

Verse 21

ततस्तेषां सहस्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः । ननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृज्यञ्शरान् ।।

tatasteṣāṃ sahasrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ | nanāda balavānkārṣṇirbhīṣmāya visṛjyañśarān ||

Verse 22

तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यत । यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः ।।

tatrāsya sumahadrājanbāhvorbalamadṛśyata | yatamānasya samare bhīṣmamardayataḥ śaraiḥ ||

Verse 23

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान् । स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान् ।।

parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo'pi prāhiṇoccharān | sa tāṃściccheda samare bhīṣmacāpacyutāñśarān ||

Verse 24

ततो ध्वजमामोघेंषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैः । चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ।।

tato dhvajamāmogheṃṣurbhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ | ciccheda samare vīrastata uccukruśurjanāḥ ||

Verse 25

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः । सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत ।।

sa rājato mahāskandhastālo hemavibhūṣitaḥ | saubhadraviśikhaiśchinnaḥ papāta bhuvi bhārata ||

Verse 26

तं तु सौभद्रविशिखैः पातितं भरतर्षभ । दृष्ट्वा भीमो ननादोच्चैः सौभद्रमभिहर्षयन् ।।

taṃ tu saubhadraviśikhaiḥ pātitaṃ bharatarṣabha | dṛṣṭvā bhīmo nanādoccaiḥ saubhadramabhiharṣayan ||

Verse 27

अथ भीष्मो महास्राणि दिव्यानि सुबहूनि च । प्रादुश्चक्रे महारौद्रे रणे तस्मिन्महाबलः ।।

atha bhīṣmo mahāsrāṇi divyāni subahūni ca | prāduścakre mahāraudre raṇe tasminmahābalaḥ ||

Verse 28

ततः शरसहस्रेण सौभद्रं प्रतितामहः । अवाकिरदमेयात्मा तदद्भुतमिवाभवत् ।।

tataḥ śarasahasreṇa saubhadraṃ pratitāmahaḥ | avākiradameyātmā tadadbhutamivābhavat ||

Verse 29

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः । रक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः ।।

tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ | rakṣārthamabhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ ||

Verse 30

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशांपते ।।

virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ | bhīmaśca kekayāścaiva sātyakiśca viśāṃpate ||

Verse 31

तेषां जवेनापततां भीष्मः शान्तनवो रणे । पाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्च्छत्सात्यकिं नवभिः शरैः ।

teṣāṃ javenāpatatāṃ bhīṣmaḥ śāntanavo raṇe | pāñcālyaṃ tribhirānarcchatsātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |

Verse 32

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च। ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा ।।

pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca| dhvajamekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā ||

Verse 33

जाम्बूनदमयः श्रीमान्केसरी स नरोत्तम । पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात् ।।

jāmbūnadamayaḥ śrīmānkesarī sa narottama | papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt ||

Verse 34

ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शान्तनवं रणे। कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः ।।

tato bhīmastribhirviddhvā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe| kṛpamekena vivyādha kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ ||

Verse 35

प्रगृहीताग्रहस्तेकन वैराटिरपि दन्तिना । अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः ।।

pragṛhītāgrahastekana vairāṭirapi dantinā | abhyadravata rājānaṃ madrādhipatimuttaraḥ ||

Verse 36

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथे । शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं शरैः । पूर्णयतविसृष्टेन आकर्णाकृष्टत्यक्तेन। प्रणिहितेन प्रेरितेन ।।

tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathe | śalyo nivārayāmāsa vegamapratimaṃ śaraiḥ | pūrṇayatavisṛṣṭena ākarṇākṛṣṭatyaktena| praṇihitena preritena ||

Verse 37

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः । पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान् ।।

tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ | padā yugamadhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān ||

Verse 38

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम् । उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम् ।।

sa hatāśve rathe tiṣṭhanmadrādhipatirāyasīm | uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām ||

Verse 39

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः। स पपात गजस्कन्धात्परमुक्ताङ्कुशतोमरः ।।

tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ| sa papāta gajaskandhātparamuktāṅkuśatomaraḥ ||

Verse 40

असिमादाय शल्योऽपि अवप्लुत्य रथोत्तमात्। तस्य वारणराजस्य चिच्छेदाथ महाकरम् ।।

asimādāya śalyo'pi avaplutya rathottamāt| tasya vāraṇarājasya cicchedātha mahākaram ||

Verse 41

भिन्नमर्मा शरशतैश्छिन्नहस्तः सवारणः। भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च ।।

bhinnamarmā śaraśataiśchinnahastaḥ savāraṇaḥ| bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca ||

Verse 42

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो नराधिप । आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः ।।

etadīdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo narādhipa | āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ ||

Verse 43

उत्तरं वै हतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं तदा । कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् ।। रथे रथोपरि ।।

uttaraṃ vai hataṃ dṛṣṭvā vairāṭirbhrātaraṃ tadā | kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam || rathe rathopari ||

Verse 44

श्वेतः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव । स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली ।।

śvetaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva | sa visphārya mahaccāpaṃ śakracāpopamaṃ balī ||

Verse 45

अभ्यधाव?ञ्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली। महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितः ।।

abhyadhāva?ñjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ balī| mahatā rathavaṃśena samantātparivāritaḥ ||

Verse 46

मुञ्चन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् ।।

muñcanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati| tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam ||

Verse 47

तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् । मद्रराजमभीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ।। वैराटिः शङ्खः ।।

tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayan | madrarājamabhīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam || vairāṭiḥ śaṅkhaḥ ||

Verse 48

बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः । तथा रुक्मरथो राजञ्शल्यपुत्रः प्रतापवान् ।।

bṛhadbalaśca kausalyo jayatsenaśca māgadhaḥ | tathā rukmaratho rājañśalyaputraḥ pratāpavān ||

Verse 49

विन्दानुविन्दावावान्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणः । बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः ।।

vindānuvindāvāvāntyau kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ | bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ ||

Verse 50

नानावर्णविचित्राणि धनूंषि च महात्मनाम् । विस्फारितानि दृश्यन्ते तोयदेष्विव विद्युतः ।।

nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām | visphāritāni dṛśyante toyadeṣviva vidyutaḥ ||

Verse 51

ते तु बाणमयं वर्षं श्वेतमूर्धन्यपातयन्। निदाघान्तेऽनिलोद्धूता मेघा इव नगे जलम् ।।

te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhanyapātayan| nidāghānte'niloddhūtā meghā iva nage jalam ||

Verse 52

ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः । धनूंषि तेषामाच्छिद्य ममर्द पृतनापतिः ।।

tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ | dhanūṃṣi teṣāmācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ ||

Verse 53

निकृत्तान्येव तानि स्म समदृश्यन्त भारत । ततस्ते तु निमेषार्धात्प्रत्यपद्यन्धनूंषि च ।।

nikṛttānyeva tāni sma samadṛśyanta bhārata | tataste tu nimeṣārdhātpratyapadyandhanūṃṣi ca ||

Verse 54

सप्त चैव पृषत्कांश्च श्वेतस्योपर्यपातयन्। ततः पुनरमेयात्मा भल्लैः सप्तभिराशुगैः । निचकर्त महाबाहुस्तेषां चापानि धन्विनाम् ।।

sapta caiva pṛṣatkāṃśca śvetasyoparyapātayan| tataḥ punarameyātmā bhallaiḥ saptabhirāśugaiḥ | nicakarta mahābāhusteṣāṃ cāpāni dhanvinām ||

Verse 55

ते निकृत्तमहाचापास्त्वरमाणा महारथाः । रथशक्तीः परामृश्य विनेदुर्भैरवान्रवान् ।।

te nikṛttamahācāpāstvaramāṇā mahārathāḥ | rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedurbhairavānravān ||

Verse 56

अन्वयुर्भरतश्रेष्ठ सप्त श्वेतरथं प्रति। ततस्ता ज्वलिताः सप्त महेन्द्राशनिनिःस्वनाः ।।

anvayurbharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati| tatastā jvalitāḥ sapta mahendrāśaniniḥsvanāḥ ||

Verse 57

अप्राप्ताः सप्तभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमास्त्रवित्। ततः समादाय शरं सर्वकायविदारणम् ।।

aprāptāḥ saptabhirbhallaiściccheda paramāstravit| tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam ||

Verse 58

प्राहिणोद्भरतश्रेष्ठ श्वेतो रुक्मरथं प्रति। तस्य देहे निपतितो बाणो वज्रातिगो महान् ।।

prāhiṇodbharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati| tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān ||

Verse 59

ततो रुक्मरथो राजन्सायकेन दृढाहतः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत् ।।

tato rukmaratho rājansāyakena dṛḍhāhataḥ | niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśanmahat ||

Verse 60

तं विसंज्ञं विमनसं त्वरमाणस्तु सारथिः । अपोवाह नसंभ्रान्तः सर्वलोकस्य पश्यतः ।।

taṃ visaṃjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇastu sārathiḥ | apovāha nasaṃbhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ ||

Verse 61

ततोऽन्यान्षट् समादाय श्वेतो हेमविभूषितान् । तेषां षण्मां महाबाहुर्ध्वजशीर्षण्यपातयत् ।।

tato'nyānṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān | teṣāṃ ṣaṇmāṃ mahābāhurdhvajaśīrṣaṇyapātayat ||

Verse 62

हयांश्च तेषां निर्भिद्य सारथींश्च परंतप । शरैश्चैतान्समाकीर्य प्रायाच्छल्यरथं प्रति ।।

hayāṃśca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃśca paraṃtapa | śaraiścaitānsamākīrya prāyācchalyarathaṃ prati ||

Verse 63

ततो हलहलाशब्दस्तव सैन्येषु भारत। दृष्ट्वा सेनापतिं तूर्णं यान्तं शल्यरथं प्रति ।।

tato halahalāśabdastava sainyeṣu bhārata| dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati ||

Verse 64

ततो भीष्मं पुरस्कृत्य तव पुत्रो महाबलः । वृतस्तु सर्वसैन्येन प्रायाच्छ्वेतरथं प्रति ।।

tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tava putro mahābalaḥ | vṛtastu sarvasainyena prāyācchvetarathaṃ prati ||

Verse 65

मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मद्रराजममोचयत् । ततो युद्धं समभवत्तुमुलं रोमहर्षणम् ।।

mṛtyorāsyamanuprāptaṃ madrarājamamocayat | tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ romaharṣaṇam ||

Verse 66

तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् । सौभद्रे भीमसेन च सात्यकौ च महारथे ।।

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam | saubhadre bhīmasena ca sātyakau ca mahārathe ||

Verse 67

कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते । एतेषु नरसिंहेषु चेदिमत्स्येषु चैव ह । ववर्ष शरवर्षाणि कुरुवृद्धः पितामहः ।।

kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate | eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha | vavarṣa śaravarṣāṇi kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ ||