Adhyaya 46

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। राजञ्शतसहस्राणि तत्रतत्र पदातिनाम् । निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि प्रथमदिवसयुद्धे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| rājañśatasahasrāṇi tatratatra padātinām | nirmaryādaṃ prayuddhāni tatte vakṣyāmi bhārata || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi prathamadivasayuddhe ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम् । न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्त्रीयं न च मातुलः ।। प्रयुद्धानि युद्धं कृतवन्ति ।।

na putraḥ pitaraṃ jajñe pitā vā putramaurasam | na bhrātā bhrātaraṃ tatra svastrīyaṃ na ca mātulaḥ || prayuddhāni yuddhaṃ kṛtavanti ||

Verse 3

न मातुलं च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा। आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ।। जज्ञे ज्ञातवान् ।।

na mātulaṃ ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā| āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha || jajñe jñātavān ||

Verse 4

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः । अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ ।। आविष्टा इव भूतादिना गृहीता इव ।।

rathānīkaṃ naravyāghrāḥ kecidabhyapatanrathaiḥ | abhajyanta yugaireva yugāni bharatarṣabha || āviṣṭā iva bhūtādinā gṛhītā iva ||

Verse 5

रथेषाश्च रतेषाभिः कूरा रथकूबरैः। संगतैः सहिताः केचित्परस्परजिघांसवः ।। युगानि अश्वस्कन्धार्पितानि दारूणि ।।

ratheṣāśca rateṣābhiḥ kūrā rathakūbaraiḥ| saṃgataiḥ sahitāḥ kecitparasparajighāṃsavaḥ || yugāni aśvaskandhārpitāni dārūṇi ||

Verse 6

न शेकुश्चलितुं केचित्सन्निपत्य रथा रथैः । प्रभिन्नास्तु महाकायाः सन्निपत्य गजा गजैः ।। रथेषा रथदण्डः । कूबरो युगकीलः। संगतैः संमुखागतैः ।।

na śekuścalituṃ kecitsannipatya rathā rathaiḥ | prabhinnāstu mahākāyāḥ sannipatya gajā gajaiḥ || ratheṣā rathadaṇḍaḥ | kūbaro yugakīlaḥ| saṃgataiḥ saṃmukhāgataiḥ ||

Verse 7

बहुधा दारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम्। सतोरणपताकैश्च वारणा वरवारणैः ।। प्रभिन्नाश्र्योतन्मदाः ।।

bahudhā dārayankruddhā viṣāṇairitaretaram| satoraṇapatākaiśca vāraṇā varavāraṇaiḥ || prabhinnāśryotanmadāḥ ||

Verse 8

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः । दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ।।

abhisṛtya mahārāja vegavadbhirmahāgajaiḥ | dantairabhihatāstatra cukruśuḥ paramāturāḥ ||

Verse 9

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्राङ्कुशसमाहताः। अप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ।। विषाणैर्दन्तैः तोरणानि चतुःस्तम्भमण्डपाकारस्य गजपल्याणस्य अम्बारीति भाषया प्रसिद्धस्य। द्वाराणि पताकाश्च तत्रैव स्तम्भशेखरस्थाः ।।

abhinītāśca śikṣābhistotrāṅkuśasamāhatāḥ| aprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ || viṣāṇairdantaiḥ toraṇāni catuḥstambhamaṇḍapākārasya gajapalyāṇasya ambārīti bhāṣayā prasiddhasya| dvārāṇi patākāśca tatraiva stambhaśekharasthāḥ ||

Verse 10

प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः । क्रौञ्चवन्निनदं कृत्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ।।

prabhinnairapi saṃsaktāḥ kecittatra mahāgajāḥ | krauñcavanninadaṃ kṛtvā dudruvuḥ sarvato diśam ||

Verse 11

सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः । ऋषितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः ।।

samyakpraṇītā nāgāśca prabhinnakaraṭāmukhāḥ | ṛṣitomaranārācairnirviddhā varavāraṇāḥ ||

Verse 12

प्रणेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः। प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान् ।।

praṇedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ| prādravanta diśaḥ kecinnadanto bhairavānravān ||

Verse 13

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः । ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वथैः ।।

gajānāṃ pādarakṣāstu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ | ṛṣṭibhiśca dhanurbhiśca vimalaiśca paraśvathaiḥ ||

Verse 14

गदाभिर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सतोमरैः । आयसैः परिघैश्चैव निस्तिरंशैर्विमलै शितैः ।

gadābhirmusalaiścaiva bhindipālaiḥ satomaraiḥ | āyasaiḥ parighaiścaiva nistiraṃśairvimalai śitaiḥ |

Verse 15

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा द्रवमाणास्ततस्ततः। व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ।।

pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dravamāṇāstatastataḥ| vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ ||

Verse 16

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः। प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ।।

rājamānāśca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ| pratyadṛśyanta śūrāṇāmanyonyamabhidhāvatām ||

Verse 17

अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः । संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ।। संमुखाभिमुखाः अन्योन्यसंमुखा इत्यर्थः ।।

avakṣiptāvadhūtānāmasīnāṃ vīrabāhubhiḥ | saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu || saṃmukhābhimukhāḥ anyonyasaṃmukhā ityarthaḥ ||

Verse 18

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः । दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ।।

gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ | dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ ||

Verse 19

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् । शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत ।। अवक्षिप्तावधूतानां अधोमुखं पातितानां परेषां मर्मसु पततामसीनामिति संबन्धः ।।

tatra tatra naraughāṇāṃ krośatāmitaretaram | śuśruvurdāruṇā vācaḥ pretānāmiva bhārata || avakṣiptāvadhūtānāṃ adhomukhaṃ pātitānāṃ pareṣāṃ marmasu patatāmasīnāmiti saṃbandhaḥ ||

Verse 20

हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः । हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुताः ।।

hayairapi hayārohāścāmarāpīḍadhāribhiḥ | haṃsairiva mahāvegairanyonyamabhividrutāḥ ||

Verse 21

तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः । आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ।।

tairvimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ | āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ ||

Verse 22

अश्वैरग्न्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथात् । शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः ।।

aśvairagnyajavaiḥ kecidāplutya mahato rathāt | śirāṃsyādadire vīrā rathināmaśvasādinaḥ ||

Verse 23

बहूनपि हयारोहान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः । रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान् ।।

bahūnapi hayārohānbhallaiḥ sannataparvabhiḥ | rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaramāgatān ||

Verse 24

नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः । पादैरेव विमृद्गन्ति मत्ताः कनकभूषणाः ।।

navameghapratīkāśāścākṣipya turagāngajāḥ | pādaireva vimṛdganti mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ ||

Verse 25

पाठ्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः। प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः ।।

pāṭhyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣvapi ca vāraṇāḥ| prāsairvinihatāḥ kecidvineduḥ paramāturāḥ ||

Verse 26

साश्वारोहान्हयान्कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः । सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ।। प्रेतानां नारकाणाम् ।।

sāśvārohānhayānkāṃścidunmathya varavāraṇāḥ | sahasā cikṣipustatra saṃkule bhairave sati || pretānāṃ nārakāṇām ||

Verse 27

साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्गजाः । रथौघानभिमृद्गन्तः सध्वजानभिचक्रमुः ।।

sāśvārohānviṣāṇāgrairutkṣipya turagāngajāḥ | rathaughānabhimṛdgantaḥ sadhvajānabhicakramuḥ ||

Verse 28

पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित्तत्र महागजाः । साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ।। सहसा बलेन ।।

puṃstvādatimadatvācca kecittatra mahāgajāḥ | sāśvārohānhayāñjaghnuḥ karaiḥ sacaraṇaistathā || sahasā balena ||

Verse 29

अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च । प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वष्वभि च वारणान् । आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ।। पुंस्त्वाद्वीर्यवत्त्वात्। अतिमदत्वादुद्भिन्नमदत्वात् ।।

aśvārohaiśca samare hastisādibhireva ca | pratimāneṣu gātreṣu pārśvaṣvabhi ca vāraṇān | āśugā vimalāstīkṣṇāḥ saṃpeturbhujagopamāḥ || puṃstvādvīryavattvāt| atimadatvādudbhinnamadatvāt ||

Verse 30

नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च। निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः ।। प्रतिमानेषु ललाटेषु ।।

narāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca| nipeturvimalāḥ śaktyo vīrabāhubhirarpitāḥ || pratimāneṣu lalāṭeṣu ||

Verse 31

महोल्ककाप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशांपते। द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि ।।

maholkakāpratimā ghorāstatra tatra viśāṃpate| dvīpicarmāvanaddhaiśca vyāghracarmacchadairapi ||

Verse 32

विकोशैर्विमलैः खङ्गैरभिजध्नुः परान्रणे । अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम् ।।

vikośairvimalaiḥ khaṅgairabhijadhnuḥ parānraṇe | abhiplutamabhikruddhamekapārśvāvadāritam ||

Verse 33

विदर्शयन्तः संपेतुः खङ्गचर्मपरश्वथैः। केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः ।।

vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaṅgacarmaparaśvathaiḥ| kecidākṣipya kariṇaḥ sāśvānapi rathānkaraiḥ ||

Verse 34

विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः। शङ्कुभिर्दारिताः केचित्संभिन्नाश्च परश्वथैः ।।

vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ| śaṅkubhirdāritāḥ kecitsaṃbhinnāśca paraśvathaiḥ ||

Verse 35

हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः । रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वथैः ।।

hastibhirmṛditāḥ kecitkṣuṇṇāścānye turaṃgamaiḥ | rathaneminikṛttāśca nikṛttāśca paraśvathaiḥ ||

Verse 36

व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्रतत्र स्म बान्धवान्। पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बन्धुभिः ।।

vyākrośanta narā rājaṃstatratatra sma bāndhavān| putrānanye pitṝnanye bhrātṝṃśca saha bandhubhiḥ ||

Verse 37

मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे । विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत ।।

mātulānbhāgineyāṃśca parānapi ca saṃyuge | vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāśca bhārata ||

Verse 38

बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः । क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ।।

bāhubhiścāpare chinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ | krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ ||

Verse 39

तृषापरिगताः केचिदल्पसत्वा विशांपते। भूमौ निपतिताः सङ्ख्ये मृगयांचक्रिरे जलम् ।।

tṛṣāparigatāḥ kecidalpasatvā viśāṃpate| bhūmau nipatitāḥ saṅkhye mṛgayāṃcakrire jalam ||

Verse 40

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत । व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ।।

rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāśca bhārata | vyanindanbhṛśamātmānaṃ tava putrāṃśca saṃgatān ||

Verse 41

अपरे क्षत्रिकयाः शूराः कृतवैराः परस्परम् । नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष । तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्रतत्र परस्परम् ।।

apare kṣatrikayāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam | naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa | tarjayanti ca saṃhṛṣṭāstatratatra parasparam ||

Verse 42

आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वरदनच्छदम् । भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम् ।।

ādaśya daśanaiścāpi krodhātsvaradanacchadam | bhrukuṭīkuṭilairvakraiḥ prekṣanti ca parasparam ||

Verse 43

अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः। निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्वा महाबलाः ।। शक्त्यः शक्तयः

apare kliśyamānāstu śarārtā vraṇapīḍitāḥ| niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasatvā mahābalāḥ || śaktyaḥ śaktayaḥ

Verse 44

अन्ये च विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे। प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः । अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः ।।

anye ca virathāḥ śūrā rathamanyasya saṃyuge| prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ | aśobhanta mahārāja sapuṣpā iva kiṃśukāḥ ||

Verse 45

संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः। वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये।।

saṃbabhūvuranīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ| vartamāne mahābhīme tasminvīravarakṣaye||

Verse 46

निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे। स्वस्त्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ।।

nijaghāna pitā putraṃ putraśca pitaraṃ raṇe| svastrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ ||

Verse 47

सखा सखायं च तथा संबन्धी बान्धवं तथा। एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ।।

sakhā sakhāyaṃ ca tathā saṃbandhī bāndhavaṃ tathā| evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 48

वर्तमाने तथा तस्मिन्निर्मर्यादे भयानके । भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ।।

vartamāne tathā tasminnirmaryāde bhayānake | bhīṣmamāsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata ||

Verse 49

केतुना पञ्चतारेण तालेन भारतर्षभ । राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे । बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ।।

ketunā pañcatāreṇa tālena bhāratarṣabha | rājatena mahābāhurucchritena mahārathe | babhau bhīṣmastadā rājaṃścandramā iva meruṇā ||