Adhyaya 45

Verse 1

कुरुपाण्डवसेनयोर्द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशांपते। प्रावर्तत महाघोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि प्रथमदिवसयुद्धे पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

kurupāṇḍavasenayordvandvayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhamahno viśāṃpate| prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi prathamadivasayuddhe pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

कुरूणां सृञ्जयानां च जिगीषूणां परस्परम् । सिंहानामिव संह्रादो दिवमुर्वी च नादयन् ।।

kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca jigīṣūṇāṃ parasparam | siṃhānāmiva saṃhrādo divamurvī ca nādayan ||

Verse 3

आसीत्किलकिलाशब्दस्तलशङ्खरवैः सह । जझिरे सिंहनादाश्च शूराणां प्रतिगर्जताम् ।।

āsītkilakilāśabdastalaśaṅkharavaiḥ saha | jajhire siṃhanādāśca śūrāṇāṃ pratigarjatām ||

Verse 4

तलत्राभिहताश्चैव ज्याशब्दा भरतर्षभ। पत्तीनां पादशब्दश्च वाजिनां च महास्वनः ।।

talatrābhihatāścaiva jyāśabdā bharatarṣabha| pattīnāṃ pādaśabdaśca vājināṃ ca mahāsvanaḥ ||

Verse 5

तोत्राङ्कुशनिपातश्च आयुधानां च निःस्वनः। घण्टाशब्दश्च नागानामन्योन्यमभिधावताम् ।। पूर्वाह्णे पूर्वभागे ।।

totrāṅkuśanipātaśca āyudhānāṃ ca niḥsvanaḥ| ghaṇṭāśabdaśca nāgānāmanyonyamabhidhāvatām || pūrvāhṇe pūrvabhāge ||

Verse 6

तस्मिन्समुदिते शब्दे तुगुले रोमहर्षणे । बभूव रथनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमःक ।।

tasminsamudite śabde tugule romaharṣaṇe | babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥka ||

Verse 7

ते मनः क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविताः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ।।

te manaḥ krūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ | pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ ||

Verse 8

अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्धनञ्जयम् । प्रगृह्य कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे ।।

atha śāntanavo rājannabhyadhāvaddhanañjayam | pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe ||

Verse 9

अर्जुनोऽपि धनुर्गृह्य गाण्डीवं लोकविश्रुतम् । अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि ।।

arjuno'pi dhanurgṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam | abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani ||

Verse 10

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ। गाङ्गेयस्तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद्बली ।।

tāvubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau| gāṅgeyastu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayadbalī ||

Verse 11

तथैव पाण्डवो राजन्भीष्मं नाकम्पयद्युधि। सात्यकिस्तु महेष्वासः कृतवर्माणमभ्यात् ।।

tathaiva pāṇḍavo rājanbhīṣmaṃ nākampayadyudhi| sātyakistu maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇamabhyāt ||

Verse 12

तयोः समभयवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवार्मा च सात्यकिम् ।।

tayoḥ samabhayavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavārmā ca sātyakim ||

Verse 13

आनर्च्छतुः शरैर्घोरैस्तक्षमाणौ परस्परम्। तौ शराचितसर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ ।। तोत्रं गजदमनं वेणुकाख्यं वेणुवुध्नसमाकारम् ।।

ānarcchatuḥ śarairghoraistakṣamāṇau parasparam| tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau || totraṃ gajadamanaṃ veṇukākhyaṃ veṇuvudhnasamākāram ||

Verse 14

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ । अभिमन्युर्महेष्वासं बृहद्बलमयोधयत् ।। आनर्च्छतुः पीडितवन्तौ। तक्षमाणौ तनूकुर्वाणौ ।।

vasante puṣpaśabalau puṣpitāviva kiṃśukau | abhimanyurmaheṣvāsaṃ bṛhadbalamayodhayat || ānarcchatuḥ pīḍitavantau| takṣamāṇau tanūkurvāṇau ||

Verse 15

ततः कोसलराजाऽसावभिमन्योर्विशांपते । ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च व्यपातयत् ।।

tataḥ kosalarājā'sāvabhimanyorviśāṃpate | dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca vyapātayat ||

Verse 16

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्धः पातिते रथसारथौ। बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः ।।

saubhadrastu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau| bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 17

अथापराभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दनः । ध्वजमेकेन चिच्छेद पार्ष्णिमेकेन सारथिम् ।। पुष्पैः शबलौ विचित्रौ ।।

athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ śitābhyāmarimardanaḥ | dhvajamekena ciccheda pārṣṇimekena sārathim || puṣpaiḥ śabalau vicitrau ||

Verse 18

अन्योन्यं च शरैः क्रुद्धौ ततक्षाते परस्परम् । मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्।।

anyonyaṃ ca śaraiḥ kruddhau tatakṣāte parasparam | māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham||

Verse 19

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत् । तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ ।।

bhīmasenastava sutaṃ duryodhanamayodhayat | tāvubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau ||

Verse 20

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे। तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ ।।

anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire| tau vīkṣya tu mahātmānau kṛtinau citrayodhinau ||

Verse 21

विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत। दुःशासनस्तु नकुलं प्रत्युद्याय महाबलम् ।।

vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata| duḥśāsanastu nakulaṃ pratyudyāya mahābalam ||

Verse 22

अविध्यन्निशितैर्बाणैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः । तस्य माद्रीसुतः केतुं सशरं च शरासनम् ।।

avidhyanniśitairbāṇairbahubhirmarmabhedibhiḥ | tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam ||

Verse 23

चिच्छेद निशितैर्बाणैः प्रहसन्निव भारत । अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।। एकेन प्राष्णि पृष्ठगोपं एकेन सारथिमिति च ।।

ciccheda niśitairbāṇaiḥ prahasanniva bhārata | athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat || ekena prāṣṇi pṛṣṭhagopaṃ ekena sārathimiti ca ||

Verse 24

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे । तुरङ्गांश्चिच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत् ।।

putrastu tava durdharṣo nakulasya mahāhave | turaṅgāṃścicchide bāṇairdhvajaṃ caivābhyapātayat ||

Verse 25

दुर्मुखः सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम् । विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे ।।

durmukhaḥ sahadevaṃ ca pratyudyāya mahābalam | vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave ||

Verse 26

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे। शरेण भृतशीक्ष्णेन पातयामास सारथिम् ।।

sahadevastato vīro durmukhasya mahāraṇe| śareṇa bhṛtaśīkṣṇena pātayāmāsa sārathim ||

Verse 27

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ । त्रासयेतां शरैर्घोरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ ।।

tāvanyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau | trāsayetāṃ śarairghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau ||

Verse 28

युधिष्टिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात्। तस्य मद्राधिपश्चापं द्विधा चिच्छेद मारिष ।।

yudhiṣṭiraḥ svayaṃ rājā madrarājānamabhyayāt| tasya madrādhipaścāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa ||

Verse 29

तदपास्य धनुश्छिन्नं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्बलवत्तरम् ।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | anyatkārmukamādāya vegavadbalavattaram ||

Verse 30

ततो मद्रेश्वरं राजा शरैः सन्नतपर्वभिः । छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ sannataparvabhiḥ | chādayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||

Verse 31

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत। तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ।। क्षुद्रकाणां बाणविशेषाणाम् ।।

dhṛṣṭadyumnastato droṇamabhyadravata bhārata| tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham || kṣudrakāṇāṃ bāṇaviśeṣāṇām ||

Verse 32

त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम् । शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम् ।।

tridhā ciccheda samare pāñcālyasya tu kārmukam | śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍamivāparam ||

Verse 33

प्रेषयामास समरे सोऽस्य काये न्यमञ्जत। अथान्यद्धनुरादाय सायकांश्च चतुर्दश ।।

preṣayāmāsa samare so'sya kāye nyamañjata| athānyaddhanurādāya sāyakāṃśca caturdaśa ||

Verse 34

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे । तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः शुभृशं रणम् ।।

droṇaṃ drupadaputrastu prativivyādha saṃyuge | tāvanyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ śubhṛśaṃ raṇam ||

Verse 35

सौमदत्तिं रणे शङ्खो रभसं रभसो युधि । प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi | pratyudyayau mahārāja tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

Verse 36

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम् । समदत्तिस्तथा शङ्खं जत्रुदेशे समाहनत् ।। परासुकरणं मारणसाधनम् ।।

tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam | samadattistathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat || parāsukaraṇaṃ māraṇasādhanam ||

Verse 37

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं विशांपते । दृप्तयोः समरे पूर्वं वृत्रवासवयोरिव ।।

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃpate | dṛptayoḥ samare pūrvaṃ vṛtravāsavayoriva ||

Verse 38

बाह्लीकं तु रणे क्रुद्ध क्रुद्धरूपो विशांपते। अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथः ।। वीरः शङ्खः। जत्रुदेशे अंससंधौ ।।

bāhlīkaṃ tu raṇe kruddha kruddharūpo viśāṃpate| abhyadravadameyātmā dhṛṣṭaketurmahārathaḥ || vīraḥ śaṅkhaḥ| jatrudeśe aṃsasaṃdhau ||

Verse 39

बाह्लीकस्तु रणे राजन्धृष्टकेतुममर्षणः । शरैर्बहुभिरानर्च्छत्सिंहनादमथानदत् ।।

bāhlīkastu raṇe rājandhṛṣṭaketumamarṣaṇaḥ | śarairbahubhirānarcchatsiṃhanādamathānadat ||

Verse 40

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभिः शरैः । विव्याध समरे तूर्णं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ।।

cedirājastu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ | vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattamiva dvipam ||

Verse 41

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुनः पुनः । समीयतुः सुसंक्रुद्धावङ्गारवबुधाविव ।।

tau tatra samare kruddhau nardantau ca punaḥ punaḥ | samīyatuḥ susaṃkruddhāvaṅgāravabudhāviva ||

Verse 42

राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कचः । अलम्बुसं प्रत्युदियाद्बलं शक्र इवाहवे ।।

rākṣasaṃ raudrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ | alambusaṃ pratyudiyādbalaṃ śakra ivāhave ||

Verse 43

घटोत्कचस्ततः क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् । नवत्या सायकैस्तीक्ष्णैर्दारयामास भारत ।।

ghaṭotkacastataḥ kruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam | navatyā sāyakaistīkṣṇairdārayāmāsa bhārata ||

Verse 44

अलम्बुसस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम् । बहुधा दारयामास शरैः सन्नतपर्वभिः ।। धृष्टकेतुः शिशुपालसुतः ।।

alambusastu samare bhaimaseniṃ mahābalam | bahudhā dārayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ || dhṛṣṭaketuḥ śiśupālasutaḥ ||

Verse 45

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ। यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ।।

vyabhrājetāṃ tatastau tu saṃyuge śaravikṣatau| yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau ||

Verse 46

शिखण्डी समरे राजन्द्रौणिमभ्युद्ययौ बली । अश्वत्थामा ततः क्रुद्दः शिखण्डिनमुपस्थितम् ।।

śikhaṇḍī samare rājandrauṇimabhyudyayau balī | aśvatthāmā tataḥ kruddaḥ śikhaṇḍinamupasthitam ||

Verse 47

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्यकम्पयत् । शिखण्ड्यपि ततो राजन्द्रोणपुत्रमताडयत् ।।

nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā hyakampayat | śikhaṇḍyapi tato rājandroṇaputramatāḍayat ||

Verse 48

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च। तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मृधे ।। सन्नतपर्वभिः अलक्षितग्रन्थिभिः ।।

sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca| tau jaghnatustadānyonyaṃ śarairbahuvidhairmṛdhe || sannataparvabhiḥ alakṣitagranthibhiḥ ||

Verse 49

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपतिः। अभ्ययात्त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत ।।

bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ| abhyayāttvarito rājaṃstato yuddhamavartata ||

Verse 50

विराटो भगदत्तं तु शरवर्षण भारत। अभ्यवर्षत्सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम् ।।

virāṭo bhagadattaṃ tu śaravarṣaṇa bhārata| abhyavarṣatsusaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam ||

Verse 51

भगदत्तस्ततस्तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम् । छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ।।

bhagadattastatastūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim | chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam ||

Verse 52

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतो ययौ । तं कृपः शरवर्षेण च्छादयामास भारत ।।

bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau | taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata ||

Verse 53

गौतमं कैकयः क्रुद्धः शरवृष्ट्याऽभ्यपूरयत् । तावन्योन्यं हयान्हत्वा धनुश्छित्वा च भारत ।।

gautamaṃ kaikayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyā'bhyapūrayat | tāvanyonyaṃ hayānhatvā dhanuśchitvā ca bhārata ||

Verse 54

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ । तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् ।।

virathāvasiyuddhāya samīyaturamarṣaṇau | tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam ||

Verse 55

द्रुपदस्तु ततो राजन्सैन्धवं वै जयद्रथम् । अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतपः ।।

drupadastu tato rājansaindhavaṃ vai jayadratham | abhyudyayau hṛṣṭarūpo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapaḥ ||

Verse 56

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिखैस्त्रिभिः । ताजयामास समरे स च तं प्रत्यबिध्यत ।।

tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhaistribhiḥ | tājayāmāsa samare sa ca taṃ pratyabidhyata ||

Verse 57

तयोस्तदभवद्युद्धं घोररूपं सुदारुणम् । ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राङ्गरकयोरिव ।।

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam | īkṣaṇaprītijananaṃ śukrāṅgarakayoriva ||

Verse 58

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोमं महाबलम् । अभ्ययाञ्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत ।। तीक्ष्णेन सूक्ष्मधारेण । निशिते शाणोल्लीढेन । मृधे संग्रामे ।।

vikarṇastu sutastubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam | abhyayāñjavanairaśvaistato yuddhamavartata || tīkṣṇena sūkṣmadhāreṇa | niśite śāṇollīḍhena | mṛdhe saṃgrāme ||

Verse 59

विकर्णः सुतसोमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरैः । सुतसोमो विकर्णं च तदद्भुतमिवाभवत् ।।

vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayaccharaiḥ | sutasomo vikarṇaṃ ca tadadbhutamivābhavat ||

Verse 60

सुशर्माणं नरव्याघ्रश्चेकितानो महारथः । अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी ।। तुभ्यं तव। सुतसोमं भैमसेनिम् ।।

suśarmāṇaṃ naravyāghraścekitāno mahārathaḥ | abhyadravatsusaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī || tubhyaṃ tava| sutasomaṃ bhaimasenim ||

Verse 61

शुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम् । महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे ।।

śuśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham | mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge ||

Verse 62

चेकितानोऽपि संरब्धः सुशर्माणां महाहवे । प्राच्छादयत्तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम् ।।

cekitāno'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇāṃ mahāhave | prācchādayattamiṣubhirmahāmegha ivācalam ||

Verse 63

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तः सिंह इव द्विपम् ।।

śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī | abhyadravata rājendra mattaḥ siṃha iva dvipam ||

Verse 64

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः । व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम् ।।

yaudhiṣṭhirastu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | vyadārayata saṃgrāme maghavāniva dānavam ||

Verse 65

शकुनिः प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे। व्यदारयन्महाप्राज्ञः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantamāhave| vyadārayanmahāprājñaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 66

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्भोजानां महारथम् । श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे ।।

sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbhojānāṃ mahāratham | śrutakarmā parākrāntamabhyadravata saṃyuge ||

Verse 67

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम् । विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम् ।।

sudakṣiṇastu samare sāhadeviṃ mahāratham | viddhvā nākampayata vai mainākamiva parvatam ||

Verse 68

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धः काम्भोजानां महारथम् । शरैर्बहुभिरानर्च्छद्दारयन्निव सर्वशः ।।

śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbhojānāṃ mahāratham | śarairbahubhirānarcchaddārayanniva sarvaśaḥ ||

Verse 69

इरावानथ संक्रुद्धः श्रुतायुषमरिन्दमम् । प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतपः ।। चेकितानो यादवः ।।

irāvānatha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣamarindamam | pratyudyayau raṇe yatto yattarūpaṃ paraṃtapaḥ || cekitāno yādavaḥ ||

Verse 70

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्हत्वा महारथः । ननाद बलवान्नादं तत्सैन्यं प्रत्यपूरयत् ।।

ārjunistasya samare hayānhatvā mahārathaḥ | nanāda balavānnādaṃ tatsainyaṃ pratyapūrayat ||

Verse 71

श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान्। निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत ।।

śrutāyustu tataḥ kruddhaḥ phālguneḥ samare hayān| nijaghāna gadāgreṇa tato yuddhamavartata ||

Verse 72

विन्दानिविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम् । ससेनं ससुतं वीरं संसस?ञ्जतुराहवे ।। इरावानर्जुनपुत्रः ।।

vindānivindāvāvantyau kuntibhojaṃ mahāratham | sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasa?ñjaturāhave || irāvānarjunaputraḥ ||

Verse 73

तत्राद्भुतमपश्याम तयोर्घोरं पराक्रमम् । अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह ।।

tatrādbhutamapaśyāma tayorghoraṃ parākramam | ayudhyetāṃ sthirau bhūtvā mahatyā senayā saha ||

Verse 74

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत्। कुन्तिभोजश्च तं तूर्णं शरव्रातैरवाकिरत् ।।

anuvindastu gadayā kuntibhojamatāḍayat| kuntibhojaśca taṃ tūrṇaṃ śaravrātairavākirat ||

Verse 75

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकैः । स च तं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ।।

kuntibhojasutaścāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ | sa ca taṃ prativivyādha tadadbhutamivābhavat ||

Verse 76

केकया भ्रातरः पञ्च गान्धारान्पञ्च मारिष । ससैन्यास्ते ससैन्यांश्च योधयामासुराहवे ।।

kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārānpañca māriṣa | sasainyāste sasainyāṃśca yodhayāmāsurāhave ||

Verse 77

वीरबाहुश्च ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम् । उत्तरं योधयामास विव्याध निशितैः शरैः ।।

vīrabāhuśca te putro vairāṭiṃ rathasattamam | uttaraṃ yodhayāmāsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 78

उत्तरश्चापि तं वीरं विव्याध निशितैः शरैः । चेदिराट् समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत् ।।

uttaraścāpi taṃ vīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ | cedirāṭ samare rājannulūkaṃ samabhidravat ||

Verse 79

तथैव शरवर्षेण उलूकं समविद्ध्यत । उलूकश्चापि तं बाणैर्निशितैर्लोमवाहिभिः ।।

tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samaviddhyata | ulūkaścāpi taṃ bāṇairniśitairlomavāhibhiḥ ||

Verse 80

तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं विशांते । दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ ।।

tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ viśāṃte | dārayetāṃ susaṃkruddhāvanyonyamaparājitau ||

Verse 81

एवं द्वन्द्वसहस्राणि रथवारणवाजिनाम् । पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले ।। संससज्जतुः संसक्तावभूताम् ।।

evaṃ dvandvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām | padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkule || saṃsasajjatuḥ saṃsaktāvabhūtām ||

Verse 82

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् । तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राज्ञायत किंचन ।।

muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam | tata unmattavadrājanna prājñāyata kiṃcana ||

Verse 83

गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ । अश्वोऽश्वं समभिप्रायात्पदातिश्च पदातिनम् ।।

gajo gajena samare rathinaṃ ca rathī yayau | aśvo'śvaṃ samabhiprāyātpadātiśca padātinam ||

Verse 84

ततो युद्धं सुदुर्धर्षं व्याकुलं समपद्यत। शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम् ।।

tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata| śūrāṇāṃ samare tatra samāsādyetaretaram ||

Verse 85

तत्र देवर्षयः सिद्धाश्चारणाश्च समागताः । प्रेक्षन्त तद्रणं घोरं देवासुरसमं भुवि ।।

tatra devarṣayaḥ siddhāścāraṇāśca samāgatāḥ | prekṣanta tadraṇaṃ ghoraṃ devāsurasamaṃ bhuvi ||

Verse 86

ततो दन्तिसहस्राणि र्थानां चापि मारिष। अश्वौघाः पुरुषौघाश्च विपरीतं समाययुः ।। द्वन्द्वं द्वयोर्द्वयोर्युद्धम् ।।

tato dantisahasrāṇi rthānāṃ cāpi māriṣa| aśvaughāḥ puruṣaughāśca viparītaṃ samāyayuḥ || dvandvaṃ dvayordvayoryuddham ||

Verse 87

तत्रतत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तयः । सादिनश्च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुहुः ।।

tatratatra pradṛśyante rathavāraṇapattayaḥ | sādinaśca naravyāghra yudhyamānā muhurmuhuḥ ||