Adhyaya 44

Verse 1

कुरुपाण्डवसेनयोर्युद्धारम्भः ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च। के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवःक पाण्डवा नु किम् ।।

kurupāṇḍavasenayoryuddhārambhaḥ || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca| ke pūrvaṃ prāharaṃstatra kuravaḥka pāṇḍavā nu kim ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुःशासनस्तव। भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ।।

sañjaya uvāca| bhrātṛbhiḥ sahito rājanputro duḥśāsanastava| bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā ||

Verse 3

तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः । भीष्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः ।।

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ | bhīṣmeṇa yuddhamicchantaḥ prayayurhṛṣṭamānasāḥ ||

Verse 4

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः । भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिःस्वनाः ।।

kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ | bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaraniḥsvanāḥ ||

Verse 5

उभयोःक सेनयोर्ह्यासंस्ततस्तेऽस्मान्समाद्रवन्। वयं तान्प्रतिर्दन्तस्तदाऽऽसीत्तुमुलं महत् ।।

ubhayoḥka senayorhyāsaṃstataste'smānsamādravan| vayaṃ tānpratirdantastadā''sīttumulaṃ mahat ||

Verse 6

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः। चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।।

mahāntyanīkāni mahāsamucchraye samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ| cakampire śaṅkhamṛdaṅganiḥsvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

नरेन्द्र नागाश्वरताकुलाना- मभ्यागतानामशिवे मुहूर्ते। बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ।।

narendra nāgāśvaratākulānā- mabhyāgatānāmaśive muhūrte| babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ vātoddhutānāmiva sāgarāṇām ||

Verse 8

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले रोमहर्षणे। भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा ।।

tasminsamutthite śabde tumule romaharṣaṇe| bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadadgovṛṣo yathā ||

Verse 9

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम्। सिंहनादं च सैन्यानां भीससेनरवोऽभ्यभूत् ।। महान् समुच्छ्रयः संप्रहारो यत्र ।।

śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam| siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīsasenaravo'bhyabhūt || mahān samucchrayaḥ saṃprahāro yatra ||

Verse 10

हयानां हेषमाणानामनीकेषु सहस्रशः । सर्वानभ्यभवच्चब्दान्भीमस्य नदतः स्वनः ।।

hayānāṃ heṣamāṇānāmanīkeṣu sahasraśaḥ | sarvānabhyabhavaccabdānbhīmasya nadataḥ svanaḥ ||

Verse 11

तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः । जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम् ।।

taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyāstava vitatrasuḥ | jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam ||

Verse 12

वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रमुस्रुवुः । शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरेक मृगाः ।।

vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ pramusruvuḥ | śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetareka mṛgāḥ ||

Verse 13

दर्शयन्घोरमात्मानं महाभ्रमिव नादयन्। विभीषयंस्तव सुतान्भीमसेनः समभ्ययात् ।।

darśayanghoramātmānaṃ mahābhramiva nādayan| vibhīṣayaṃstava sutānbhīmasenaḥ samabhyayāt ||

Verse 14

तमायान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन् । छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम् ।। अभ्यभूत् अभिभूतवान् ।।

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan | chādayantaḥ śaravrātairmeghā iva divākaram || abhyabhūt abhibhūtavān ||

Verse 15

दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः । दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृपः ।।

duryodhanaśca putraste durmukho duḥsahaḥ śalaḥ | duḥśāsanaścātirathastathā durmarṣaṇo nṛpaḥ ||

Verse 16

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः । पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान् ।।

viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ | purumitro jayo bhojaḥ saumadattiśca vīryavān ||

Verse 17

महाचापानि धुन्वन्तो मेघा इव सविद्युतः । आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान् ।।

mahācāpāni dhunvanto meghā iva savidyutaḥ | ādadānāśca nārācānnirmuktāśīviṣopamān ||

Verse 18

अथ ते द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः । नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

atha te draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ | nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 19

धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुरर्दयन्तः शितैः शरैः । वज्रैरिव महावेगैः शिखराणि धराभृताम् ।।

dhārtarāṣṭrānpratiyayurardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ | vajrairiva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām ||

Verse 20

तस्मिन्प्रथमसंग्रामे भीमज्यातलनिःस्वने। तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ।।

tasminprathamasaṃgrāme bhīmajyātalaniḥsvane| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ ||

Verse 21

लाघवं द्रोणशिष्याणामपश्यं भरतर्षभ । निमित्तवेधिनां चैव शरानुत्सृजतां भृशम् ।। सोदर्याः राजानुजाः ।।

lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇāmapaśyaṃ bharatarṣabha | nimittavedhināṃ caiva śarānutsṛjatāṃ bhṛśam || sodaryāḥ rājānujāḥ ||

Verse 22

नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा। विनिश्चेरुः शरा दीप्ताज्योतींषीव नभस्तलात् ।।

nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā| viniśceruḥ śarā dīptājyotīṃṣīva nabhastalāt ||

Verse 23

सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत। ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम् ।।

sarve tvanye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata| dadṛśurdarśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam ||

Verse 24

ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः । अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः ।।

tataste jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ | anyonyaspardhayā rājanvyāyacchanta mahārathāḥ ||

Verse 25

कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले । शुशुभाते रणेऽतीव पटे चित्रार्पिते इव ।। निमित्तं लक्ष्यम् ।।

kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule | śuśubhāte raṇe'tīva paṭe citrārpite iva || nimittaṃ lakṣyam ||

Verse 26

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः । सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात् ।।

tataste pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ | sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt ||

Verse 27

युधिष्ठिरेण चदिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः । विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम् ।।

yudhiṣṭhireṇa cadiṣṭāḥ pārthivāste sahasraśaḥ | vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm ||

Verse 28

उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः । अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसा वृतः ।। पटे इति सप्तम्यन्तम् ।।

ubhayoḥ senayostīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ | antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasā vṛtaḥ || paṭe iti saptamyantam ||

Verse 29

प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्तिनामपि। नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समदृश्यत ।।

prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartināmapi| nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samadṛśyata ||

Verse 30

तस्मिस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये। अति सर्वाण्यनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत ।। सैन्येन सेनाभवेन ।।

tasmistu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye| ati sarvāṇyanīkāni pitā te'bhivyarocata || sainyena senābhavena ||