Adhyaya 43

Verse 1

युधिष्ठिरेण रथादवरुह्य भीष्मद्रोणाद्यभिवादनपूर्वकं तेभ्यो जयाशीर्ग्रहणम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरे पुनर्भ्रातृभिः सह रथारूढे सन्नहाभेरीन्नादनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः । या स्वयं पद्मनाभस्य सुखपद्माद्विनिःसृता ।।

yudhiṣṭhireṇa rathādavaruhya bhīṣmadroṇādyabhivādanapūrvakaṃ tebhyo jayāśīrgrahaṇam || 1 || yudhiṣṭhire punarbhrātṛbhiḥ saha rathārūḍhe sannahābherīnnādanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| gītā sugītā kartavyā kimanyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ | yā svayaṃ padmanābhasya sukhapadmādviniḥsṛtā ||

Verse 2

सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः। सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो मनुः ।।

sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ| sarvatīrthamayī gaṅgā sarvadevamayo manuḥ ||

Verse 3

गीता गङ्गा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते। चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते ।।

gītā gaṅgā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite| caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate ||

Verse 4

षट्शतानि सविंशानि श्लोकानां प्राह केशवः। अर्जुनः सप्तपञ्चाशत्सप्तषष्टिं तु सञ्जयः।।

ṣaṭśatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ| arjunaḥ saptapañcāśatsaptaṣaṣṭiṃ tu sañjayaḥ||

Verse 5

धृतराष्ट्रः श्लोकमेकं गीताया मानमुच्यते । भारतामृतसर्वस्वगीताया मथितस्य च। सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम् ।।

dhṛtarāṣṭraḥ ślokamekaṃ gītāyā mānamucyate | bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca| sāramuddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam ||

Verse 6

सञ्जय उवाच। ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् । पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाःक ।।

sañjaya uvāca| tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam | punareva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥka ||

Verse 7

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः । दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान् ।।

pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣāmanuyāyinaḥ | dadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasaṃbhavān ||

Verse 8

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥ | sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahānabhūt || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनाधिप । सिद्धचारणसङ्घाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ।।

tathā devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janādhipa | siddhacāraṇasaṅghāśca samīyuste didṛkṣayā ||

Verse 10

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् । समीयुस्तत्र सहिता द्रुष्टुं तद्वैशसं महत् ।।

ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum | samīyustatra sahitā druṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat ||

Verse 11

ते सेने स्तिमिते सञ्जे वीक्षमाणे परस्परम् । गङ्गायमुनयोर्वेगो यथैवैत्य परस्परम् ।।

te sene stimite sañje vīkṣamāṇe parasparam | gaṅgāyamunayorvego yathaivaitya parasparam ||

Verse 12

एवं प्रवत्ते ते सेने निःशब्दे जनसंसदि । चित्रे पट इवालेख्ये दर्शनीयतरे शुभे ।।

evaṃ pravatte te sene niḥśabde janasaṃsadi | citre paṭa ivālekhye darśanīyatare śubhe ||

Verse 13

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते। ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रज्वलिते नृप ।।

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya samavasthite| te sene sāgaraprakhye muhuḥ prajvalite nṛpa ||

Verse 14

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् । अवरुह्य रथात्क्षिप्रं पद्म्यामेव कृताञ्जलिः ।।

vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham | avaruhya rathātkṣipraṃ padmyāmeva kṛtāñjaliḥ ||

Verse 15

पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । वाग्यतः प्रययौ धीरः प्राङ्भुखो रिपुवाहिनीम् ।।

pitāmahamabhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | vāgyataḥ prayayau dhīraḥ prāṅbhukho ripuvāhinīm ||

Verse 16

तं प्रयान्तमभिप्रेभ्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात् ।।

taṃ prayāntamabhiprebhya kuntīputro dhanañjayaḥ | avatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nvayāt ||

Verse 17

वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् । तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः ।।

vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato'nujagāma tam | tathā mukhyāśca rājānastaccittā jagmurutsukāḥ ||

Verse 18

अर्जुन उवाच। किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै। प्रद्म्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ।।

arjuna uvāca| kiṃ te vyavasitaṃ rājanyadasmānapahāya vai| pradmyāmeva prayāto'si prāṅmukho ripuvāhinīm ||

Verse 19

भीमसेन उवाच। क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः। दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव ।।

bhīmasena uvāca| kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ| daṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝnutsṛjya pārthiva ||

Verse 20

नकुल उवाच। एवं गते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत। भीमे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु ।।

nakula uvāca| evaṃ gate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata| bhīme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu ||

Verse 21

सहदेव उवाच। अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये। उत्सृज्य क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप ।।

sahadeva uvāca| asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye| utsṛjya kva nu gantāsi śatrūnabhimukho nṛpa ||

Verse 22

सञ्जय उवाच। एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दनः। नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः ।।

sañjaya uvāca| evamābhāṣyamāṇo'pi bhrātṛbhiḥ kurunandanaḥ| novāca vāgyataḥ kiṃcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 23

तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः । अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव ।।

tānuvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ | abhiprāyo'sya vijñāto mayeti prahasanniva ||

Verse 24

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च। अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः ।।

eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyameva ca| anumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo'ribhiḥ ||

Verse 25

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः। युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः ।। पेश्यः काहलाः। क्रकचा जयमङ्गलाः। गोविषाणिकाः गवादिश्रृङ्गाणि ।।

śrūyate hi purākalpe gurūnananumānya yaḥ| yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyāto mahattaraiḥ || peśyaḥ kāhalāḥ| krakacā jayamaṅgalāḥ| goviṣāṇikāḥ gavādiśrṛṅgāṇi ||

Verse 26

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः । ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम ।।

anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥ | dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama ||

Verse 27

एवं ब्रुवति कृष्णेऽत्र धार्तराष्ट्रचमूं प्रति। हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन् ।।

evaṃ bruvati kṛṣṇe'tra dhārtarāṣṭracamūṃ prati| hāhākāro mahānāsīnniḥśabdāstvapare'bhavan ||

Verse 28

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः । मिथः संकथयांचक्रुरेषो हि कुलपांसनः ।।

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥ | mithaḥ saṃkathayāṃcakrureṣo hi kulapāṃsanaḥ ||

Verse 29

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकम् । युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ।। पुराकल्पे प्राचीनशास्त्रे ।।

vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmamantikam | yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ || purākalpe prācīnaśāstre ||

Verse 30

धनञ्जये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे । नकुले सहदेवे च भीतिरभ्येति पाण्डवम् ।।

dhanañjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare | nakule sahadeve ca bhītirabhyeti pāṇḍavam ||

Verse 31

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि। यथाऽस्य हृदयं भीतमल्पसत्वस्य संयुगे ।।

na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi| yathā'sya hṛdayaṃ bhītamalpasatvasya saṃyuge ||

Verse 32

ततस्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् । हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चेलानि दुधुवुश्च ह ।।

tataste sainikāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān | hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā celāni dudhuvuśca ha ||

Verse 33

व्यनिन्दंश्च तथा सर्वे योधास्तव विशांपते। युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवनेन हि ।।

vyanindaṃśca tathā sarve yodhāstava viśāṃpate| yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavanena hi ||

Verse 34

ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्वृत्वा तु युधिष्ठिरम् । निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशांपते ।।

tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikvṛtvā tu yudhiṣṭhiram | niḥśabdamabhavattūrṇaṃ punareva viśāṃpate ||

Verse 35

किं नु वक्ष्याति राजाऽसौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति। किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ।।

kiṃ nu vakṣyāti rājā'sau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati| kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti ||

Verse 36

विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् । उभयो सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा ।। व्यक्तं नियतम्। भीष्मं भीष्मस्य। अन्तिकं समीपम् ।।

vivakṣitaṃ kimasyeti saṃśayaḥ sumahānabhūt | ubhayo senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā || vyaktaṃ niyatam| bhīṣmaṃ bhīṣmasya| antikaṃ samīpam ||

Verse 37

सोऽवगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् । भीष्ममेवाभ्यात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ।।

so'vagāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām | bhīṣmamevābhyāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 38

तमुवाच ततः पादौ कारभ्यां पीड्य पाण्डवः । भीष्मं शान्तनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ।।

tamuvāca tataḥ pādau kārabhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ | bhīṣmaṃ śāntanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam ||

Verse 39

युधिष्ठिर उवाच। आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सह। अनजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ।।

yudhiṣṭhira uvāca| āmantraye tvāṃ durdharṣa tvayā yotsyāmahe saha| anajānīhi māṃ tāta āśiṣaśca prayojaya ||

Verse 40

भीष्म उवाच। यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते। शपेयं त्वां महाराज परीभावाय भारत ।।

bhīṣma uvāca| yadyevaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate| śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya bhārata ||

Verse 41

प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव । यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे ।।

prīto'haṃ putra yudhyasva jayamāpnuhi pāṇḍava | yatte'bhilaṣitaṃ cānyattadavāpnuhi saṃyuge ||

Verse 42

व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि । एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ।।

vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kimasmatto'bhikāṅkṣasi | evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ ||

Verse 43

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ।।

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit| iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ ||

Verse 44

अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन । भृतोऽस्त्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।।

atastvāṃ klībavadvākyaṃ bravīmi kurunandana | bhṛto'stmyarthena kauravya yuddhādanyatkimicchasi ||

Verse 45

युधिष्ठिर उवाच। मन्त्रयस्व महाबाहो हितैषी मम नित्यशः। युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| mantrayasva mahābāho hitaiṣī mama nityaśaḥ| yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ ||

Verse 46

भीष्म उवाच। राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन। कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।।

bhīṣma uvāca| rājankimatra sāhyaṃ te karomi kurunandana| kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yatte vivakṣitam ||

Verse 47

युधिष्ठिर उवाच। कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्। एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam| etanme mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi ||

Verse 48

भीष्म उवाच। नैनं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे। विजयेत पुमान्कश्तित्साक्षादपि शतक्रतुः ।।

bhīṣma uvāca| nainaṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantamāhave| vijayeta pumānkaśtitsākṣādapi śatakratuḥ ||

Verse 49

युधिष्ठिर उवाच। हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोस्तु ते। वधोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| hanta pṛcchāmi tasmāttvāṃ pitāmaha namostu te| vadhopāyaṃ bravīhi tvamātmanaḥ samare paraiḥ ||

Verse 50

भीष्म उवाच। न स्म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम्। न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं कुरु ।। विवक्षितं वक्तुमिष्टम् ।।

bhīṣma uvāca| na sma taṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām| na tāvanmṛtyukālo'pi punarāgamanaṃ kuru || vivakṣitaṃ vaktumiṣṭam ||

Verse 51

सञ्जय उवाच। ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन। शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ।।

sañjaya uvāca| tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana| śirasā pratijagrāha bhūyastamabhivādya ca ||

Verse 52

प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति। पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ।।

prāyātpunarmahābāhurācāryasya rathaṃ prati| paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 53

स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वं चाभिप्रदक्षिणम् । उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ।। तावत् संप्रति ।।

sa droṇamabhivādyātha kṛtvaṃ cābhipradakṣiṇam | uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ || tāvat saṃprati ||

Verse 54

आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगितकल्मषः । कथं जये रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज ।।

āmantraye tvāṃ bhagavanyotsye vigitakalmaṣaḥ | kathaṃ jaye ripūnsarvānanujñātastvayā dvija ||

Verse 55

द्रोण उवाच। यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः। शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ।।

droṇa uvāca| yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ| śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ ||

Verse 56

तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयाऽनघ। अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ।।

tadyudhiṣṭhira tuṣṭo'smi pūjitaśca tvayā'nagha| anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi ||

Verse 57

करवाणि च ते कामं ब्रूहि त्वमभिकाङ्क्षितम् । एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।।

karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi tvamabhikāṅkṣitam | evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi ||

Verse 58

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैःक ।।

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit| iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥka ||

Verse 59

ब्रवीम्येतत्क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि। योत्स्येऽहं कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ।।

bravīmyetatklībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi| yotsye'haṃ kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā ||

Verse 60

युधिष्ठिर उवाच। जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम्। युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ।।

yudhiṣṭhira uvāca| jayamāśāssva me brahmanmantrayasva ca maddhitam| yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā ||

Verse 61

द्रोण उवाच। ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव । अहं त्वामभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि ।।

droṇa uvāca| dhruvaste vijayo rājanyasya mantrī haristava | ahaṃ tvāmabhijānāmi raṇe śatrūnvijeṣyasi ||

Verse 62

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः। युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ।।

yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ| yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te ||

Verse 63

युधिष्ठिर उवाच। पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ श्रृणु यन्मेऽभिकाङ्क्षितम्। कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śrṛṇu yanme'bhikāṅkṣitam| kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam ||

Verse 64

द्रोण उवाच। न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युद्ध्याम्यहं रणे। ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सदरैः ।।

droṇa uvāca| na te'sti vijayastāvadyāvadyuddhyāmyahaṃ raṇe| mamāśu nidhane rājanyatasva saha sadaraiḥ ||

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच। हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः। आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते ।। आत्मनिःश्रेसं स्वहित साधनम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| hanta tasmānmahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ| ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo'stu te || ātmaniḥśresaṃ svahita sādhanam ||

Verse 66

द्रोण उवाच। न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रथे स्थितम्। युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ।।

droṇa uvāca| na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyādrathe sthitam| yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam ||

Verse 67

ऋते प्रायगतं रजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् । हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । अभिजानामि अनुजानामि ।।

ṛte prāyagataṃ rajannyastaśastramacetanam | hanyānmāṃ yudhi yodhānāṃ satyametadbravīmi te | abhijānāmi anujānāmi ||

Verse 68

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा तु महदप्रियम्। श्रद्धेपवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीति ते ।। प्रायगतं मरणाय नियतम् । अचेतनं योगबलेन त्यक्तदेहम् । योधानां मध्ये कश्चिदिति शेषः ।।

śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā tu mahadapriyam| śraddhepavākyātpuruṣādetatsatyaṃ bravīti te || prāyagataṃ maraṇāya niyatam | acetanaṃ yogabalena tyaktadeham | yodhānāṃ madhye kaściditi śeṣaḥ ||

Verse 69

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः। अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ| anumānya tamācāryaṃ prāyācchāradvataṃ prati ||

Verse 70

सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविदां वरः ।।

so'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ ||

Verse 71

अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मषः । जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयाऽनघ ।।

anumānaye tvāṃ yotsye'haṃ guro vigatakalmaṣaḥ | jayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayā'nagha ||

Verse 72

कृप उवाच। यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः। शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ।।

kṛpa uvāca| yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ| śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ ||

Verse 73

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ।

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit | iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ |

Verse 74

तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः । अतस्त्वां क्लीबवद्‌ब्रूयांयुद्धादन्यत्किमिच्छसि ।।

teṣāmarthe mahārāja yoddhavyamiti me matiḥ | atastvāṃ klībavad‌brūyāṃyuddhādanyatkimicchasi ||

Verse 75

युधिष्ठिर उवाच। हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य श्रृणु मे वचः। इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| hanta pṛcchāmi te tasmādācārya śrṛṇu me vacaḥ| ityuktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ ||

Verse 76

सञ्जय उवाच तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम्। अवध्योऽहं महीपाल यद्ध्यस्व जयमाप्नुहि ।।

sañjaya uvāca taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam| avadhyo'haṃ mahīpāla yaddhyasva jayamāpnuhi ||

Verse 77

प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तव नराधिप । आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

prītaste'bhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa | āśāsiṣye sadotthāya satyametadbravīmi te ||

Verse 78

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य विशांपते। अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ।।

etacchrutvā mahārāja gautamasya viśāṃpate| anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ ||

Verse 79

स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ।।

sa śalyamabhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam | uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ ||

Verse 80

अनुमानये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये विगतकल्मषः । जयेयं नु परान्राजन्ननुज्ञातस्त्वया रिपून् ।।

anumānaye tvāṃ durdharṣa yotsye vigatakalmaṣaḥ | jayeyaṃ nu parānrājannanujñātastvayā ripūn ||

Verse 81

शल्य उवाच। यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । शपेयं त्वां महाराज परीभावाय वै रणे ।।

śalya uvāca| yadi māṃ nādhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ | śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya vai raṇe ||

Verse 82

तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते । अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि ।।

tuṣṭo'smi pūjitaścāsmi yatkāṅkṣasi tadastu te | anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayamāpnuhi ||

Verse 83

ब्रूहि चैष परं वीर केनार्थः किं ददामि ते। एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।।

brūhi caiṣa paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te| evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi ||

Verse 84

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्। इति सत्यं महाराज बद्धोस्म्यर्थेन कौरवैः ।।

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit| iti satyaṃ mahārāja baddhosmyarthena kauravaiḥ ||

Verse 85

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम्। ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।।

kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam| bravīmyataḥ klībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi ||

Verse 86

युधिष्ठिर उवाच। मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम्। कामं युद्ध्य परस्यार्थे वरमेतं वृणोम्यहम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitamuttamam| kāmaṃ yuddhya parasyārthe varametaṃ vṛṇomyaham ||

Verse 87

शल्य उवाच। किमत्र ब्रूहि साह्यं ते करोमि नृपसत्तम। कामं योत्स्ये परस्यार्थे बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ।।

śalya uvāca| kimatra brūhi sāhyaṃ te karomi nṛpasattama| kāmaṃ yotsye parasyārthe baddho'smyarthena kauravaiḥ ||

Verse 88

युधिष्ठिर उवाच। स एव मे वरः शल्य उद्योगे यस्त्वया कृतः। सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ।।

yudhiṣṭhira uvāca| sa eva me varaḥ śalya udyoge yastvayā kṛtaḥ| sūtaputrasya saṃgrāme kāryastejovadhastvayā ||

Verse 89

शल्य उवाच। संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम् । गच्छ युध्यस्व विस्रब्धः प्रतिजाने वचस्तव ।।

śalya uvāca| saṃpatsyatyeṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitam | gaccha yudhyasva visrabdhaḥ pratijāne vacastava ||

Verse 90

सञ्जय उवाच। अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् । निर्जगाम महासैन्याद्भ्रतृभिः परिवारितः ।।

sañjaya uvāca| anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram | nirjagāma mahāsainyādbhratṛbhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 91

वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै। तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ।।

vāsudevastu rādheyamāhave'bhijagāma vai| tata enamuvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ ||

Verse 92

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वोषात्किल न योत्स्यसे। अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते ।।

śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dvoṣātkila na yotsyase| asmānvaraya rādheya yāvadbhīṣmo na hanyate ||

Verse 93

हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगम् । धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ।।

hate tu bhīṣme rādheya punareṣyasi saṃyugam | dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cetsamam ||

Verse 94

कर्ण उवाच। न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव । त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ।।

karṇa uvāca| na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava | tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam ||

Verse 95

सञ्जय उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत । युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ।।

sañjaya uvāca| tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata | yudhiṣṭhirapurogaiśca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ ||

Verse 96

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः । योऽस्मान्वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात् ।।

atha sainyasya madhye tu prākrośatpāṇḍavāgrajaḥ | yo'smānvṛṇoti tamahaṃ varaye sāhyakāraṇāt ||

Verse 97

अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् । प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।।

atha tānsamabhiprekṣya yuyutsuridamabravīt | prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 98

अहं योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान् । युष्मदर्थं महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ ।। जह्यां त्यजेयम् ।।

ahaṃ yotsyāmi bhavataḥ saṃyuge dhṛtarāṣṭrajān | yuṣmadarthaṃ mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe'nagha || jahyāṃ tyajeyam ||

Verse 99

युधिष्ठिर उवाच। एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान्। युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| ehyehi sarve yotsyāmastava bhrātṝnapaṇḍitān| yuyutso vāsudevaśca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ ||

Verse 100

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात्। त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ।। भवतः भवत्संबन्धी ।।

vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt| tvayi piṇḍaśca tantuśca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate || bhavataḥ bhavatsaṃbandhī ||

Verse 101

भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते । न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।।

bhajasvāsmānrājaputra bhajamānānmahādyute | na bhaviṣyati durbuddhirdhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ ||

Verse 102

सञ्जय उवाच। ततो युयुत्सुः कौरव्यान्परित्यज्य सुतांस्तव। जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिं ।।

sañjaya uvāca| tato yuyutsuḥ kauravyānparityajya sutāṃstava| jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhiṃ ||

Verse 103

ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टःक सहानुजः । जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोञ्ज्वलम् ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥka sahānujaḥ | jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimatkanakoñjvalam ||

Verse 104

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे स्वरथान्पुरुषर्षभाः । ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ।।

pratyapadyanta te sarve svarathānpuruṣarṣabhāḥ | tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ ||

Verse 105

अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् । सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः ।।

avādayandundubhīṃśca śataśaścaiva puṣkarān | siṃhanādāṃśca vividhānvineduḥ puruṣarṣabhāḥ ||

Verse 106

रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः । धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे तदा ।।

rathasthānpuruṣavyāghrānpāṇḍavānprekṣya pārthivāḥ | dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punarjahṛṣire tadā ||

Verse 107

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान्। दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयांचक्रिरे भृशम् ।। तन्तुः संततिः । पिण्डः पितृयज्ञः । अन्ये सर्वे मरिष्यन्तीति भावः ।।

gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyānmānayatāṃ ca tān| dṛṣṭvā mahīkṣitastatra pūjayāṃcakrire bhṛśam || tantuḥ saṃtatiḥ | piṇḍaḥ pitṛyajñaḥ | anye sarve mariṣyantīti bhāvaḥ ||

Verse 108

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् । दयां च ज्ञातिषु परां कथयांचक्रिरे नृपाः ।। गौरवं मान्यत्वम् ।।

sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām | dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃcakrire nṛpāḥ || gauravaṃ mānyatvam ||

Verse 109

साधुसाध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः। वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः ।। सौहृदं मैत्रीम् । कृपां स्नेहम्। दयां परदुःखप्रहाणेच्छाम् ।।

sādhusādhviti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ| vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣaṇāḥ || sauhṛdaṃ maitrīm | kṛpāṃ sneham| dayāṃ paraduḥkhaprahāṇecchām ||

Verse 110

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तथा । वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ।।

mlecchāścāryāśca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvustathā | vṛttaṃ tatpāṇḍuputrāṇāṃ ruruduste sagadgadāḥ ||

Verse 111

ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्च सहस्रशः । शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः ।।

tato jaghnurmahābherīḥ śataśaśca sahasraśaḥ | śaṅkhāṃśca gokṣīranibhāndadhmurhṛṣṭā manasvinaḥ ||