Adhyaya 41

Verse 1

एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 17 ।। अर्जुन उवाच। ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो सजस्तमः ।।

ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 17 || arjuna uvāca| ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitā| teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa satvamāho sajastamaḥ ||

Verse 2

श्रीभगवानुवाच। त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ।।

śrībhagavānuvāca| trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā| sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śrṛṇu ||

Verse 3

सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत। श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ।।

satvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata| śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ||

Verse 4

यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ।।

yajante sātvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ| pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||

Verse 5

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।।

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ | dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||

Verse 6

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ।।

karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ| māṃ caivāntaḥ śarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||

Verse 7

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ।।

āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ | yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śrṛṇu ||

Verse 8

आयुःसत्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याःस्रिग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराःसात्विकप्रियाः ।।

āyuḥsatvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ | rasyāḥsrigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥsātvikapriyāḥ ||

Verse 9

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ।।

kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ | āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||

Verse 10

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्। उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ।।

yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat| ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||

Verse 11

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ।।

aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate| yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sātvikaḥ ||

Verse 12

अभिसंघाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्। इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ।।

abhisaṃghāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat| ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||

Verse 13

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।।

vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam | śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||

Verse 14

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।।

devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||

Verse 15

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्भयं तप उच्यते ।।

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat | svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅbhayaṃ tapa ucyate ||

Verse 16

मनःप्रसादः सम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ।।

manaḥprasādaḥ samyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ | bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||

Verse 17

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्विकं परिचक्षते ।।

śraddhayā parayā taptaṃ tapastatrividhaṃ naraiḥ | aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sātvikaṃ paricakṣate ||

Verse 18

सत्कारमानपूजाराथं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ।।

satkāramānapūjārāthaṃ tapo dambhena caiva yat | kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||

Verse 19

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ।।

mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ | parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||

Verse 20

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ।।

dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe | deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sātvikaṃ smṛtam ||

Verse 21

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ।।

yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||

Verse 22

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ।।

adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate| asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||

Verse 23

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृताः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ।।

oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtāḥ | brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||

Verse 24

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ।।

tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||

Verse 25

तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।।

tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ | dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||

Verse 26

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रुयुज्यते। प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ।।

sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatpruyujyate| praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||

Verse 27

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सादित्येवाभिधीयते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयबिभागयोगोनाम सप्तदशोऽध्यायः ।।

yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate | karma caiva tadarthīyaṃ sādityevābhidhīyate || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde śraddhātrayabibhāgayogonāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 28

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ।।

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha ||