Adhyaya 40

Verse 1

चत्वारिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 16 ।। श्रीभगवानुवाच। अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ।।

catvāriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 16 || śrībhagavānuvāca| abhayaṃ satvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ | dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam ||

Verse 2

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।।

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam | dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ||

Verse 3

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ।।

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā | bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata ||

Verse 4

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ।।

dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca | ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm ||

Verse 5

दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ।।

daivī saṃpadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā| mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava ||

Verse 6

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च। दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ।।

dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca| daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu ||

Verse 7

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ।।

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ| na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate ||

Verse 8

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ।।

asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram | aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam ||

Verse 9

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ।।

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ | prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ ||

Verse 10

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ।।

kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ | mohādgṛhītvā'sadgrāhānpravartante'śucivratāḥ ||

Verse 11

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ।।

cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ| kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ ||

Verse 12

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्तो कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ।।

āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ | īhanto kāmabhogārthamanyāyenārthasaṃcayān ||

Verse 13

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ।।

idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham | idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam ||

Verse 14

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि। ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ।।

asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi| īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī ||

Verse 15

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ।।

āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyosti sadṛśo mayā | yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ ||

Verse 16

अनेकचित्तविभ्रान्त मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ।।

anekacittavibhrānta mohajālasamāvṛtāḥ | prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau ||

Verse 17

आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ।।

ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ | yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam ||

Verse 18

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ।।

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ | māmatmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ ||

Verse 19

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ।।

tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu ||

Verse 20

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ।।

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmanijanmani | māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim ||

Verse 21

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ।।

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetatrayaṃ tyajet ||

Verse 22

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ।।

etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ | ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim ||

Verse 23

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ।।

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ| na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ||

Verse 24

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ।।

tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau | jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi ||