Adhyaya 39

Verse 1

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 15 ।। श्रीभगवानुवाच। ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।।

ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 15 || śrībhagavānuvāca| ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam| chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ||

Verse 2

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ।।

adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ | adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyaloke ||

Verse 3

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरुषोत्तमयोगोनाम पञ्चशोऽध्यायः ।।

na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā | aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūla- masaṅgaśastreṇa dṛḍhena chitvā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde puruṣottamayogonāma pañcaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।।

tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ | tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||

Verse 5

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ।।

nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | dvadvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai- rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ||

Verse 6

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।।

na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

Verse 7

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ।।

mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ | manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati ||

Verse 8

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ।।

śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ||

Verse 9

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च। अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ।।

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca| adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ||

Verse 10

उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।।

utkrāmantaṃ sthitaṃ vā'pi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ||

Verse 11

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ।।

yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam | yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ||

Verse 12

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मार्मकम् ।।

yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam| yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi mārmakam ||

Verse 13

गामाविश्य च भूतानि धारयम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ।।

gāmāviśya ca bhūtāni dhārayamyahamojasā | puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||

Verse 14

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।।

ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ||

Verse 15

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।।

sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca | vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham ||

Verse 16

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।।

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca| kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate ||

Verse 17

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।।

uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ||

Verse 18

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ।।

yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | ato'smi loke vede ca prasthitaḥ puruṣottamaḥ ||

Verse 19

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।।

yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ||

Verse 20

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ। एवद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ।।

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayā'nagha| evadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ||