Adhyaya 38

Verse 1

अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 14 ।। श्रीभगवानुवाच। परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ।।

aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 14 || śrībhagavānuvāca| paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam | yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||

Verse 2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ।।

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ| sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||

Verse 3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ।।

mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham | saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||

Verse 4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ।।

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavantiḥ yāḥ | tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||

Verse 5

सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ।।

satvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ | nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||

Verse 6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ।।

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam | sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||

Verse 7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ।।

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam | tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||

Verse 8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ।।

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām | pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||

Verse 9

सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ।।

satvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata | jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayatyuta ||

Verse 10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत। रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ।।

rajastamaścābhibhūya satvaṃ bhavati bhārata| rajaḥ satvaṃ tamaścaiva tamaḥ satvaṃ rajastathā ||

Verse 11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्राकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत ।।

sarvadvāreṣu dehe'sminprākāśa upajāyate| jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ satvamityuta ||

Verse 12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ।।

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā | rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||

Verse 13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ।।

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca | tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||

Verse 14

यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ।।

yadā satve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt | tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||

Verse 15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ।।

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate | tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||

Verse 16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम्। रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ।।

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sātvikaṃ nirmalaṃ phalam| rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||

Verse 17

सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ।।

satvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca| pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca ||

Verse 18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तस्था अघो गच्छन्ति तामसाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्दुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगोनाम चतुर्दशोऽध्यायः ।।

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ | jaghanyaguṇavṛttasthā agho gacchanti tāmasāḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārdunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogonāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ।।

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭā'nupaśyati | guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||

Verse 20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्रुते ।।

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān | janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśrute ||

Verse 21

अर्जुन उवाच। कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ।।

arjuna uvāca| kairliṅgaistrīnguṇānetānīto bhavati prabho | kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||

Verse 22

श्रीभगवानुवाच। प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव। न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ।।

śrībhagavānuvāca| prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava| na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||

Verse 23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ।।

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate | guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate ||

Verse 24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।।

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||

Verse 25

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ।।

mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ | sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||

Verse 26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्म भूयाय कल्पते ।।

māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate | sa guṇānsamatītyaitānbrahma bhūyāya kalpate ||

Verse 27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ।।

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca| śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||