Adhyaya 35

Verse 1

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताद्यायः ।। 11 ।। अर्जुन उवाच। मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ।।

pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādyāyaḥ || 11 || arjuna uvāca| madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam| yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

Verse 2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ।।

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā| tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

Verse 3

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ।।

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara| draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

Verse 4

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ।।

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho| yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

Verse 5

श्रीभगवानुवाच। पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ।।

śrībhagavānuvāca| paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

Verse 6

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā| bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyā'ścaryāṇi bhārata||

Verse 7

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ।।

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | mama dehe guḍākeśa yaccānyaddraṣṭumicchasi ||

Verse 8

न तु मां शक्ष्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।।

na tu māṃ śakṣyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā | divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

Verse 9

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय मरमं रूपमैश्वरम् ।।

sañjaya uvāca| evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ| darśayāmāsa pārthāya maramaṃ rūpamaiśvaram ||

Verse 10

अनेकवक्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभारणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ।।

anekavakranayanamanekādbhutadarśanam | anekadivyābhāraṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

Verse 11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ।।

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

Verse 12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ।।

divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā | yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

Verse 13

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ।।

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā | apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

Verse 14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धऩञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ।।

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhaṉañjayaḥ | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

Verse 15

अर्जुन उवाच। पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ।।

arjuna uvāca| paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān | brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha- mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

Verse 16

अनेकबाहूदरवक्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ।।

anekabāhūdaravakranetraṃ paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam | nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

Verse 17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता- द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेययम् ।।

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam | paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantā- ddīptānalārkadyutimaprameyayam ||

Verse 18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ।।

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

Verse 19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ।।

anādimadhyāntamanantavīrya- manantabāhuṃ śaśisūryanetram | paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavakraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

Verse 20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तदेवं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ।।

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ | dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tadevaṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

Verse 21

अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणान्ति। स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ।।

amī hi tvā surasaṅghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇānti| svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

Verse 22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ।।

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca | gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

Verse 23

रूपं महत्ते बहुवक्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ।।

rūpaṃ mahatte bahuvakranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam| bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

Verse 24

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वा प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ।।

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram | dṛṣṭvā hi tvā pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

Verse 25

दंष्ट्राकरालानि च ते सुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि। दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।

daṃṣṭrākarālāni ca te sukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni| diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa ||

Verse 26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ।।

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ | bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

Verse 27

वक्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ।।

vakrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni| kecidvilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

Verse 28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति। तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्राण्यभिविज्वलन्ति ।।

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti| tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vakrāṇyabhivijvalanti ||

Verse 29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्राणि समृद्धवेगाः ।।

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ | tathaiva nāśāya viśanti lokā- stavāpi vakrāṇi samṛddhavegāḥ ||

Verse 30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता- ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिःक । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।

lelihyase grasamānaḥ samantā- llokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥka | tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

Verse 31

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ।।

ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo'stu te devavara prasīda | vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim ||

Verse 32

श्रीभगवानुवाच। कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ।।

śrībhagavānuvāca| kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ| ṛte'pi tvā na bhaviṣyanti sarve ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||

Verse 33

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।।

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham| mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin ||

Verse 34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्। मया हतांस्त्वं जहि माव्यथिष्ठा युद्ध्यस्व जेतानि रणे सपत्नान् ।।

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān| mayā hatāṃstvaṃ jahi māvyathiṣṭhā yuddhyasva jetāni raṇe sapatnān ||

Verse 35

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī| namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

Verse 36

अर्जुन उवाच। स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च। रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।

arjuna uvāca| sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca| rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ||

Verse 37

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ।।

kasmācca te na nameranmahātman garīyase brahmaṇo'pyādikartre| ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

Verse 38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa- stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | vettā'si vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

Verse 39

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च। नमो नमस्तेऽतु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ।।

vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca| namo namaste'tu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo'pi namo namaste ||

Verse 40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ।।

namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo'stu te sarvata eva sarva| anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ ||

Verse 41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वाऽपि ।।

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti| ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vā'pi ||

Verse 42

यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ।।

yaccāpahāsārthamasatkṛto'si vihāraśayyāsanabhojaneṣu | eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

Verse 43

पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश् गुरुर्गरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभावः ।।

pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaś gururgarīyān| na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāvaḥ ||

Verse 44

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ।।

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam | piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

Verse 45

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me| tadeva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa ||

Verse 46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ।।

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahasta- micchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva| tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte ||

Verse 47

श्रीभगवानुवाच। मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्। तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ।।

śrībhagavānuvāca| mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt| tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

Verse 48

न वेद यज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।।

na veda yajñādhyayanairna dānai- rna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ | evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

Verse 49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्भमेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ।।

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅbhamedam | vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

Verse 50

सञ्जय उवाच। इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ।।

sañjaya uvāca| ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ| āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

Verse 51

अर्जुन उवाच। दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ।।

arjuna uvāca| dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

Verse 52

श्रीभगवानुवाच। सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ।।

śrībhagavānuvāca| sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama| devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

Verse 53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।।

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā| śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

Verse 54

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ।।

bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna| jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa ||

Verse 55

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ।।

matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||