Adhyaya 34

Verse 1

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 10 ।। श्रीभगवानुवाच। भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ।।

catustriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 10 || śrībhagavānuvāca| bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ| yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ||

Verse 2

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ।।

na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ| ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ||

Verse 3

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram | asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 4

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवो भवो भयं चाभयमेव च ।।

buddhirjñānamasaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ | sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo bhavo bhayaṃ cābhayameva ca ||

Verse 5

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ।।

ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ | bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ ||

Verse 6

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा। मद्भाव मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ।।

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā| madbhāva mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ||

Verse 7

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ।।

etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ | so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ||

Verse 8

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ।।

ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate| iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ ||

Verse 9

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ।।

maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam | kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ||

Verse 10

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ।।

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||

Verse 11

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ।।

teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ| nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā ||

Verse 12

अर्जुन उवाच। परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ।।

arjuna uvāca| paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān| puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum ||

Verse 13

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथाक । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ।।

āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathāka | asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ||

Verse 14

सर्वतेमदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।।

sarvatemadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava | na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ ||

Verse 15

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।।

svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama| bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate ||

Verse 16

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ।।

vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ | yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ||

Verse 17

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ।।

kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan| keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā ||

Verse 18

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ।।

vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana | bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam ||

Verse 19

श्रीभगवनुवाच। हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ।।

śrībhagavanuvāca| hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ | prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me ||

Verse 20

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितःक । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।

ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥka | ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca ||

Verse 21

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ।।

ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān| marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī ||

Verse 22

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ।।

vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ | indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā ||

Verse 23

रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ।।

rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām| vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham ||

Verse 24

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ।।

purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim| senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ ||

Verse 25

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ।।

maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram| yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ||

Verse 26

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ।।

aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ| gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ||

Verse 27

उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ।।

uccaiḥ śravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam | airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ||

Verse 28

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ।।

āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk | prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ ||

Verse 29

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ।।

anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham| pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham ||

Verse 30

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च परिणाम् ।।

prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham| mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pariṇām ||

Verse 31

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ।।

pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham | jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī ||

Verse 32

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ।।

sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna | adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham ||

Verse 33

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ।।

akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca | ahamevākṣayaḥ kālo dhātā'haṃ viśvatomukhaḥ ||

Verse 34

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्क नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ।।

mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām| kīrtiḥ śrīrvākka nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ||

Verse 35

बृहत्साम कतथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ।।

bṛhatsāma katathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham| māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ ||

Verse 36

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ।।

dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham| jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham ||

Verse 37

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ।।

vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ | munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ ||

Verse 38

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ।।

daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām | maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham ||

Verse 39

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ।।

yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna| na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram ||

Verse 40

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ।।

nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa | eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā ||

Verse 41

यद्यद्विभूतितत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ।।

yadyadvibhūtitatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā| tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam ||

Verse 42

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।।

athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna | viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat ||