Adhyaya 25

Verse 1

पञ्चविंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ।।

pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ| māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ।।

sañjaya uvāca| dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā| ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt ||

Verse 3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ।।

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||

Verse 4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।।

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||

Verse 5

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कृन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ।।

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | purujitkṛntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||

Verse 6

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च नरपुङ्गवः ।। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ।।

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca narapuṅgavaḥ || saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||

Verse 7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ।।

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama| nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||

Verse 8

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थांमा विकर्णश्च सौमदत्तिर्जयद्रथः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगोनाम प्रथमोऽध्यायः ।। 1 ।।

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ | aśvatthāṃmā vikarṇaśca saumadattirjayadrathaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogonāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||

Verse 9

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ।।

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ| nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

Verse 10

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ।।

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam| paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||

Verse 11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ।।

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ| bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||

Verse 12

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ।।

tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||

Verse 13

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||

Verse 14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दते स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।।

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandate sthitau | mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||

Verse 15

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ।।

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

Verse 16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।। तु. शल्यपर्व [https://sa.wikisource.org/s/2pn ६१.७१]

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || tu. śalyaparva [https://sa.wikisource.org/s/2pn 61.71]

Verse 17

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ।।

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||

Verse 18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ।। सौमदत्तिस्तञ्चैवचेति माध्वपाठः ।।

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || saumadattistañcaivaceti mādhvapāṭhaḥ ||

Verse 19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ।।

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat| nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||

Verse 20

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।।

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||

Verse 21

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ।।

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | arjuna uvāca| senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||

Verse 22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ।।

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān| kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame ||

Verse 23

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||

Verse 24

सञ्जय उवाच। एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।

sañjaya uvāca| evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata| senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||

Verse 25

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ।।

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||

Verse 26

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ।।

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān| ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā ||

Verse 27

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।।

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi | tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||

Verse 28

कृपया परयाऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । अर्जुन उवाच। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।।

kṛpayā parayā'viṣṭo viṣīdannidamabravīt | arjuna uvāca| dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||

Verse 29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati| vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate||

Verse 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्वैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।। शङ्खं दध्मुः पृथक्पृथक् इति माध्वपाठः ।।

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakvaiva paridahyate| na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || śaṅkhaṃ dadhmuḥ pṛthakpṛthak iti mādhvapāṭhaḥ ||

Verse 31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ।।

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava| na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||

Verse 32

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ।।

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||

Verse 33

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।।

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca| ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||

Verse 34

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा ।। गाण्डीवं स्रवते हस्तात् इति माध्वपाठः ।।

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ | mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinastathā || gāṇḍīvaṃ sravate hastāt iti mādhvapāṭhaḥ ||

Verse 35

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।।

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana | api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||

Verse 36

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ।।

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana| pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||

Verse 37

तस्मान्नार्हा यवं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ।।

tasmānnārhā yavaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān| svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||

Verse 38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं पित्रद्रोहे च पातकम् ।।

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ pitradrohe ca pātakam ||

Verse 39

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ।।

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||

Verse 40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ।।

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ| dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta ||

Verse 41

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ।।

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ||

Verse 42

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां कुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca| patanti pitaro hyeṣāṃ kuptapiṇḍodakakriyāḥ ||

Verse 43

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ।।

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ | utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||

Verse 44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ।।

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||

Verse 45

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ।।

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam| yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||

Verse 46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।।

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||

Verse 47

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ।।

sañjaya uvāca| evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||