Adhyaya 23

Verse 1

अर्जुनेन दुर्गास्तोत्रपठनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्। अर्जुनस्य हितार्थाय कृष्णो वचनमब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभरते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ।।

arjunena durgāstotrapaṭhanam || 1 || sañjaya uvāca| dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam| arjunasya hitārthāya kṛṣṇo vacanamabravīt || || iti śrīmanmahābharate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

श्रीभगवानुवाच। शुचिर्भूत्वा महाबाहो संग्रामाभिमुखे स्थितः। पराजयाय श्त्रुणां दुर्गास्तोत्रमुदीरय ।।

śrībhagavānuvāca| śucirbhūtvā mahābāho saṃgrāmābhimukhe sthitaḥ| parājayāya śtruṇāṃ durgāstotramudīraya ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। एवमुक्तोऽर्जुनः सङ्ख्ये वासुदेवेन धीमता। अवतीर्य रथात्पार्थः स्तोत्रमाह कृताञ्जलिः ।। हितार्थाय हितश्चासावर्थश्च हितार्थो जयस्तदर्थम् ।।

sañjaya uvāca| evamukto'rjunaḥ saṅkhye vāsudevena dhīmatā| avatīrya rathātpārthaḥ stotramāha kṛtāñjaliḥ || hitārthāya hitaścāsāvarthaśca hitārtho jayastadartham ||

Verse 4

अर्जुन उवाच। नमस्ते सिद्धसेनानि आर्ये मन्दरवासिनि । कुमारि कालि कापालि कपिले कृष्णपिङ्गले ।। सङ्ख्ये सङ्ग्रामे ।।

arjuna uvāca| namaste siddhasenāni ārye mandaravāsini | kumāri kāli kāpāli kapile kṛṣṇapiṅgale || saṅkhye saṅgrāme ||

Verse 5

भद्रकालि नमस्तुभ्यं महाकालि नमोऽस्तु ते । चण्डि चण्डे नमस्तुभ्यं तारिणि वरवर्णिनि ।। इदं स्तोत्रं झo पुस्तक एव दृश्यते न दाक्षिणात्यकोशेषु क्वापि। हे सिद्धसेनानि सिद्धानां सेनाया नेत्रि। मन्दरे मन्दरवने वसतीति तथा। कुमारि अविप्लुतब्रह्मचर्ये जादिहीने इति वा। कालि कालशक्ते। कापालि कपालस्यायं पतिः कापालो रुद्रस्तत्पत्नि। कपिलः कृष्णपिङ्गलश्च वर्णविशेषौ तद्वति ।।

bhadrakāli namastubhyaṃ mahākāli namo'stu te | caṇḍi caṇḍe namastubhyaṃ tāriṇi varavarṇini || idaṃ stotraṃ jhao pustaka eva dṛśyate na dākṣiṇātyakośeṣu kvāpi| he siddhasenāni siddhānāṃ senāyā netri| mandare mandaravane vasatīti tathā| kumāri aviplutabrahmacarye jādihīne iti vā| kāli kālaśakte| kāpāli kapālasyāyaṃ patiḥ kāpālo rudrastatpatni| kapilaḥ kṛṣṇapiṅgalaśca varṇaviśeṣau tadvati ||

Verse 6

कात्यायनि महाभागे करालि विजये जये। शिखिपिच्छध्वजधरे नानाभरणभूषिते।। भद्रं कल्याणं कालयति भक्तान् प्रति आनयति सा भद्रकाली। महती चासी काली च कालयित्री संहत्री कालरूपा महाकाली। चण्डि चण्डस्य कालान्तकस्य भार्ये। चण्डे प्रगल्भे। तारिणि संकटोत्तरणकर्त्रि । वरवर्णिनी सर्वसौभाग्यलक्षणोपेता स्त्री तद्रूपे ।।

kātyāyani mahābhāge karāli vijaye jaye| śikhipicchadhvajadhare nānābharaṇabhūṣite|| bhadraṃ kalyāṇaṃ kālayati bhaktān prati ānayati sā bhadrakālī| mahatī cāsī kālī ca kālayitrī saṃhatrī kālarūpā mahākālī| caṇḍi caṇḍasya kālāntakasya bhārye| caṇḍe pragalbhe| tāriṇi saṃkaṭottaraṇakartri | varavarṇinī sarvasaubhāgyalakṣaṇopetā strī tadrūpe ||

Verse 7

अट्टशूलप्रहरणे स्वङ्गखेटकधारिणि । गोपेन्द्रस्यानुजे ज्येष्ठे नन्दगोपकुलोद्भवे ।। कात्यायनि कतगोत्रोद्भवे। महाभागे अतिपूज्ये। करालि क्रूरे। विजये विशिष्टो जयो यया सा। जयप्रदे इत्यर्थः। जये जयस्वरूपे ।।

aṭṭaśūlapraharaṇe svaṅgakheṭakadhāriṇi | gopendrasyānuje jyeṣṭhe nandagopakulodbhave || kātyāyani katagotrodbhave| mahābhāge atipūjye| karāli krūre| vijaye viśiṣṭo jayo yayā sā| jayaprade ityarthaḥ| jaye jayasvarūpe ||

Verse 8

महिषासृक्प्रिये नित्यं कौशिकि पीतवासिनि । अट्टहासे कोकमुखे नमस्तेऽस्तु रणप्रिये ।। भट्टं अत्युत्कटं शूलं तदेव प्रहरणायुधं यस्याः। खेटकं चर्म ।।

mahiṣāsṛkpriye nityaṃ kauśiki pītavāsini | aṭṭahāse kokamukhe namaste'stu raṇapriye || bhaṭṭaṃ atyutkaṭaṃ śūlaṃ tadeva praharaṇāyudhaṃ yasyāḥ| kheṭakaṃ carma ||

Verse 9

उभे शाकम्भरि श्वेते कृष्णे कैटभनाशिनि । हिरण्याश्चि विरूपाक्षि सुधूम्राक्षि नमोऽस्तु ते ।। कौशिकि कुशिककुलोत्पन्ने। अट्टहासे प्रशस्तस्मिते। कोकं चक्रवत् वृत्तं वा रक्तबीजवधेऽसुरादानशीलं वा मुखं यस्याः सा कोकमुखा ।।

ubhe śākambhari śvete kṛṣṇe kaiṭabhanāśini | hiraṇyāści virūpākṣi sudhūmrākṣi namo'stu te || kauśiki kuśikakulotpanne| aṭṭahāse praśastasmite| kokaṃ cakravat vṛttaṃ vā raktabījavadhe'surādānaśīlaṃ vā mukhaṃ yasyāḥ sā kokamukhā ||

Verse 10

वेदश्रुति महापुण्ये ब्रह्मण्ये जातवेदसि । जम्बूकटकचैत्येषु नित्यं सन्निहितालये ।। हिरण्याक्षि पीतनेत्रे। विरूपाक्षि विविधरूपयुक्तनेत्रे ।।

vedaśruti mahāpuṇye brahmaṇye jātavedasi | jambūkaṭakacaityeṣu nityaṃ sannihitālaye || hiraṇyākṣi pītanetre| virūpākṣi vividharūpayuktanetre ||

Verse 11

त्वं ब्रह्मविद्या विद्यानां महानिद्रा च देहिनाम्। स्कन्दमातर्भगवति दुर्गे कान्तारवासिनि ।।

tvaṃ brahmavidyā vidyānāṃ mahānidrā ca dehinām| skandamātarbhagavati durge kāntāravāsini ||

Verse 12

स्वाहाकारः स्वधा चैव कला काष्ठा सरस्वती। सावित्री वेदमाता च तथा वेदान्त उच्यते ।।

svāhākāraḥ svadhā caiva kalā kāṣṭhā sarasvatī| sāvitrī vedamātā ca tathā vedānta ucyate ||

Verse 13

स्तुतासि त्वं महादेवि विशुद्धेनान्तरात्मना । जयो भवतु मे नित्यं त्वत्प्रसादाद्रणाजिरे ।। ब्रह्मण्ये यज्ञकर्मविप्रादिषु साध्वी ब्रह्मण्या। जातवेदसि अतीतज्ञे अतीतैर्ज्ञाते वा। जम्बूकटकेषु जम्बूद्वीपराजधानीषु चैत्येषु देवतालयेषु नित्यं सन्निहित आलयः स्थानं यस्याः सा तथा ।।

stutāsi tvaṃ mahādevi viśuddhenāntarātmanā | jayo bhavatu me nityaṃ tvatprasādādraṇājire || brahmaṇye yajñakarmaviprādiṣu sādhvī brahmaṇyā| jātavedasi atītajñe atītairjñāte vā| jambūkaṭakeṣu jambūdvīparājadhānīṣu caityeṣu devatālayeṣu nityaṃ sannihita ālayaḥ sthānaṃ yasyāḥ sā tathā ||

Verse 14

कान्तारभयदुर्गेषु भक्तानां चालयेषु च । नित्यं वससि पाताले युद्धे जयसि दानवान् ।।

kāntārabhayadurgeṣu bhaktānāṃ cālayeṣu ca | nityaṃ vasasi pātāle yuddhe jayasi dānavān ||

Verse 15

त्वं जम्भनी मोहिनी च माया ह्रीः श्रीस्तथैव च । संध्या प्रभावती चैव सावित्री जननी तथा ।। रणाजिरे युद्धाङ्गणे ।।

tvaṃ jambhanī mohinī ca māyā hrīḥ śrīstathaiva ca | saṃdhyā prabhāvatī caiva sāvitrī jananī tathā || raṇājire yuddhāṅgaṇe ||

Verse 16

तुष्टिः पुष्टिर्धृतिर्दीप्तिश्चन्द्रादित्यविवर्धिनी । भूतिर्भूतिमतां सङ्ख्ये वीक्ष्यसे सिद्धचारणैः ।।

tuṣṭiḥ puṣṭirdhṛtirdīptiścandrādityavivardhinī | bhūtirbhūtimatāṃ saṅkhye vīkṣyase siddhacāraṇaiḥ ||

Verse 17

सञ्जय उवाच। ततः पार्थस्य विज्ञाय भक्तिं मानववत्सला। अन्तरिक्षगतोवाच गोविन्दस्याग्रतः स्थिता ।।

sañjaya uvāca| tataḥ pārthasya vijñāya bhaktiṃ mānavavatsalā| antarikṣagatovāca govindasyāgrataḥ sthitā ||

Verse 18

देव्युवाच। स्वल्पेनैव तु कालेन शत्रूञ्जेष्यसि पाण्डव । नरस्त्वमसि दुर्धर्ष नारायणसहायवान् ।।

devyuvāca| svalpenaiva tu kālena śatrūñjeṣyasi pāṇḍava | narastvamasi durdharṣa nārāyaṇasahāyavān ||

Verse 19

अजेयस्त्वं रणेऽरीणामपि वज्रभृतः स्वयम् । इत्येवमुक्त्वा वरदा क्षणेनान्तरधीयत ।।

ajeyastvaṃ raṇe'rīṇāmapi vajrabhṛtaḥ svayam | ityevamuktvā varadā kṣaṇenāntaradhīyata ||

Verse 20

लब्ध्वा वरं तु कौन्तेयो मेने विजयमात्मनः । आरुरोह ततः पार्थो रथं परमसंमतम् ।।

labdhvā varaṃ tu kaunteyo mene vijayamātmanaḥ | āruroha tataḥ pārtho rathaṃ paramasaṃmatam ||

Verse 21

कृष्णार्जुनावेकरथौ दिव्यौ शङ्खौः प्रदध्मतुः । य इदं पठते स्तोत्रं कल्य उत्थाय मानवः ।।

kṛṣṇārjunāvekarathau divyau śaṅkhauḥ pradadhmatuḥ | ya idaṃ paṭhate stotraṃ kalya utthāya mānavaḥ ||

Verse 22

यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो न भयं विद्यते सदा। न चापि रिपवस्तेभ्यः सर्पाद्या ये च दंष्ट्रिणः ।।

yakṣarakṣaḥpiśācebhyo na bhayaṃ vidyate sadā| na cāpi ripavastebhyaḥ sarpādyā ye ca daṃṣṭriṇaḥ ||

Verse 23

न भयं विद्यते तस्य सदा राजकुलादपि । विवादेक जयमाप्नोति बद्धो मुच्यति बन्धनात् ।।

na bhayaṃ vidyate tasya sadā rājakulādapi | vivādeka jayamāpnoti baddho mucyati bandhanāt ||

Verse 24

दुर्गं तरति चावश्यं तथा चोरैर्विमुच्यते। संग्रामे विजयेन्नित्यं लक्ष्मीं प्राप्नोति केवलाम् ।।

durgaṃ tarati cāvaśyaṃ tathā corairvimucyate| saṃgrāme vijayennityaṃ lakṣmīṃ prāpnoti kevalām ||

Verse 25

आरोग्यबलसंपन्नो जीवेद्वर्षशतं तथा । एतद्दृष्टं प्रसादात्तु मया व्यासस्य धीमतः ।।

ārogyabalasaṃpanno jīvedvarṣaśataṃ tathā | etaddṛṣṭaṃ prasādāttu mayā vyāsasya dhīmataḥ ||

Verse 26

मोहादेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी । तव पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मन्युवशानुगाः ।।

mohādetau na jānanti naranārāyaṇāvṛṣī | tava putrā durātmānaḥ sarve manyuvaśānugāḥ ||

Verse 27

प्राप्तकालमिदं वाक्‌यं कालपाशेन कुण्ठिताः । द्वैपायनो नारदश्च कण्वो रामस्तथानघः । अवारयंस्तव सुतं न चासौ तद्गृहीतवान् ।।

prāptakālamidaṃ vāk‌yaṃ kālapāśena kuṇṭhitāḥ | dvaipāyano nāradaśca kaṇvo rāmastathānaghaḥ | avārayaṃstava sutaṃ na cāsau tadgṛhītavān ||

Verse 28

यत्र धर्मो द्युतिः कान्तिर्यत्र ह्रीः श्रीस्तथा मतिः। यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ।।

yatra dharmo dyutiḥ kāntiryatra hrīḥ śrīstathā matiḥ| yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ ||