Adhyaya 20

Verse 1

कुरुसेनागमनप्रकारवर्णनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन्। मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि विंशोऽध्यायः ।।

kurusenāgamanaprakāravarṇanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| sūryodaye sañjaya ke nu pūrvaṃ yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan| māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīpe pāṇḍavā vā bhīmanetrāstadānīm || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत् ।।

keṣāṃ jaghanyau samasūryau savāyū keṣāṃ senāṃ śvāpadāścābhaṣanta | keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ sarvaṃ hyetadbrūhi tattvaṃ yathāvat ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र। उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे।।

sañjaya uvāca| ubhe sene tulyamivopayāte ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra| ubhe citre vanarājiprakāśe tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe||

Verse 4

उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये । तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे ।।

ubhe sene bṛhatyau bhīmarūpe tathaivobhe bhārata durviṣahye | tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe tathaivobhe satpuruṣopajuṣṭe ||

Verse 5

पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम् ।।

paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ | daityendraseneva ca kauravāṇāṃ devendraseneva ca pāṇḍavānām ||

Verse 6

शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा- न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः ।।

śīto vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ dhārtarāṣṭrāñśvāpadā vyāharanta | gajendrāṇāṃ madagandhāṃśca tīvrā- nna sehire tava putrasya nāgāḥ ||

Verse 7

दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् । समास्थितो मध्यगतः कुरूणां संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च ।।

duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ suvarṇakakṣaṃ jālavantaṃ prabhinnam | samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ saṃstūyamāno bandibhirmāgadhaiśca ||

Verse 8

चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे । तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः ।।

candraprabhaṃ śvetamathātapatraṃ sauvarṇasragbhrājati cottamāṅge | taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ sārdhaṃ gāndhārairyāti gāndhārarājaḥ ||

Verse 9

भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः । श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः ।।

bhīṣmo'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ sakhaṅgaḥ | śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena śvetairaśvaiḥ śvetaśailaprakāśaiḥ ||

Verse 10

तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च। ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः ।।

tasya sainye dhārtarāṣṭrāśca sarve bāhlīkānāmekadeśaḥ śalaśca| ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindho- stathā sauvīrāḥ pañcanadāśca śūrāḥ ||

Verse 11

शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः । आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति ।।

śoṇairhayai rukmaratho mahātmā droṇo dhanuṣpāṇiradīnasatvaḥ | āpto guruḥ prathitaḥ sarvarājñāṃ paścāccamūmindra ivābhiyāti ||

Verse 12

वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च। साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः ।।

vārdhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye bhūriśravāḥ purumitro jayaśca| sālvā matsyāḥ kekayāśceti sarve gajānīkairbhrātaro yotsyamānāḥ ||

Verse 13

शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी। शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति।।

śāradvataścottaradhūrmahātmā maheṣvāso gautamaścitrayodhī| śakaiḥ kirātairyavanaiḥ pahlavaiśca sārdhaṃ camūmuttarato'bhiyāti||

Verse 14

महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः । बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति ।।

mahārathairvaṣṇibhojaiḥ suguptaṃ surāṣṭrakairviditairāttaśastraiḥ | bṛhadbalaṃ kṛtavarmābhiguptaṃ balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇenābhiyāti ||

Verse 15

संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः। येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः ।। भीष्मो नेत्रः नेता येषां ते भीष्मनेत्राः ।।

saṃśaptakānāmayutaṃ rathānāṃ mṛtyurjayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ| yenārjunastena rājankṛtāstrāḥ prayātāraste trigartāśca śūrāḥ || bhīṣmo netraḥ netā yeṣāṃ te bhīṣmanetrāḥ ||

Verse 16

साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत । नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे ।।

sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata | nāgenāge rathaśataṃ śatamaśvā ratherathe ||

Verse 17

अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः। एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत ।।

aśve'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke śata carmiṇaḥ| evaṃ vyūḍhānyanīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata ||

Verse 18

संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्। दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः ।।

saṃvyūhya mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram| divasedivase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo'graṇīḥ ||

Verse 19

महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान्। भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि ।।

mahārathaughavipulaḥ samudra iva ghoṣavān| bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi ||

Verse 20

अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्। तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च ।। येन यत्र। तेन तत्र ।।

anantarūpā dhvajinī narendra bhīmā tvadīyā na tu pāṇḍavānām| tāṃ caiva manye bṛhatīṃ duṣpragharṣāṃ yasyā netā keśavaścārjunaśca || yena yatra| tena tatra ||