Adhyaya 19

Verse 1

युद्धाय पाण्डवसेनानिर्याणम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः। कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ।।

yuddhāya pāṇḍavasenāniryāṇam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| arkṣāṃhiṇīṃ daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ| kathamalpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ ||

Verse 2

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय ।।

yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram | kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyayūhata sañjaya ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः। अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम् ।।

sañjaya uvāca| dhārtarāṣṭrāṇyanīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ| abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanañjayam ||

Verse 4

महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः ।।

maharṣervacanāttāta vedayanti bṛhaspateḥ | saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi ekonaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः ।।

sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha| asmākaṃ ca tathā sainyamalpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ ||

Verse 6

एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव । एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः।। संहतानिति। अल्पैः संहत्यैव योद्धव्यम्। बहुभिस्तु विशकलितैरपि योद्धुं शक्यमित्यर्थः ।।

etadvacanamājñāya maharṣervyūha pāṇḍava | etacchrutvā dharmarājaṃ pratyabhāṣata pāṇḍavaḥ|| saṃhatāniti| alpaiḥ saṃhatyaiva yoddhavyam| bahubhistu viśakalitairapi yoddhuṃ śakyamityarthaḥ ||

Verse 7

एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम्। अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ।।

eṣa vyūhāmi te vyūhaṃ rājasattama durjayam| acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā ||

Verse 8

यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः। स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः ।।

yaḥ sa vāta ivodbhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ| sa naḥ puro yotsayate vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ ||

Verse 9

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः। अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ।।

tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdganpuruṣasattamaḥ| agne'graṇīryotsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ ||

Verse 10

यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः। निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा ।।

yaṃ dṛṣṭvā kuravaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ| nivartiṣyanti saṃtrastāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā yathā ||

Verse 11

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः । भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः ।।

taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāramakutobhayāḥ | bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ devārājamivāmarāḥ ||

Verse 12

न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्। द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ।।

na hi so'sti pumā~lloke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram| draṣṭumatyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham ||

Verse 13

भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् । चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत् ।।

bhīmaseno gadāṃ bibhradvajrasāramayīṃ dṛḍhām | caranvegena mahatā samudramapi śoṣayet ||

Verse 14

भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् । केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् ।।

bhīmasenaṃ tadā rājandarśayasva mahābalam | kekayā dhṛṣṭaketuśca cekitānaśca vīryavān ||

Verse 15

एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप । धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत् ।।

ete gacchantu sāmātyāḥ prakarṣanto janādhipa | dhṛtarāṣṭrasya dāyādāniti bībhatsurabravīt ||

Verse 16

ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत । अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे ।।

bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni bhārata | apūjayaṃstadā vāgbhiranukūlābhirāhave ||

Verse 17

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः। व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा ।।

evamuktvā mahābāhustathā cakre dhanañjayaḥ| vyūhya tāni balānyāśu prayayau phalgunastathā ||

Verse 18

संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः। गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत ।। व्यूह व्यूहं कुरु ।।

saṃprayātānkurūndṛṣṭvā pāṇḍaṃvānāṃ mahācamūḥ| gaṅgeva pūrṇā stimitā spandamānā vyadṛśyata || vyūha vyūhaṃ kuru ||

Verse 19

भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् । नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ।।

bhīmaseno'graṇīsteṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśca vīryavān | nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ ||

Verse 20

विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ।।

virāṭaśca tataḥ paścādrājāthākṣauhiṇīvṛtaḥ | bhrātṛbhiḥ saha putraiśca so'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ ||

Verse 21

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती। द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ।।

cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī| draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopāstarasvinaḥ ||

Verse 22

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः । सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ।।

dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyasteṣāṃ goptā mahārathaḥ | sahitaḥ pṛtanāśūraiḥ rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ ||

Verse 23

शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः। यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ।।

śikhaṇḍī tu tataḥ paścādarjunenābhirakṣitaḥ| yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha ||

Verse 24

पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः । चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ ।।

pṛṣṭhato'pyarjunasyāsīdyuyudhāno mahābalaḥ | cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamojasau ||

Verse 25

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव ।।

rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | bṛhadbhīḥ kuñjarairmattaiścaladbhiracalairiva ||

Verse 26

अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः । विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी ।।

akṣauhiṇyātha pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ | virāṭamanvayātpaścātpāṇḍavārthaṃ parākramī ||

Verse 27

तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः । नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः ।।

teṣāmādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ | nānācihnadharā rājanratheṣvāsanmahādhvajāḥ ||

Verse 28

समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः । भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम् ।।

samutsārya tataḥ paścāddhṛṣṭadyumno mahārathaḥ | bhrātṛbhiḥ sahaputraiśca so'bhyarakṣadyudhiṣṭhiram ||

Verse 29

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान्। अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः ।।

tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vipulāndhvajān| abhibhūyārjunasyaiko rathe tasthau mahākapiḥ ||

Verse 30

पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः। अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ।।

padātāstvagrato'gacchannasiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ| anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ ||

Verse 31

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः । शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः ।। स्पन्दमाना किंचिञ्चलन्ती ।।

vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ | śūrā hemamayairjālairdīpyamānā ivācalāḥ || spandamānā kiṃciñcalantī ||

Verse 32

क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः। राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः ।। वारणा राजनमन्वयुरिति संबन्धः । अचलाः निष्कम्भाः ।।

kṣaranta iva jīmūtā mahārhāḥ padmagandhinaḥ| rājānamanvayuḥ yaścājjīmūtā iva vārṣikāḥ || vāraṇā rājanamanvayuriti saṃbandhaḥ | acalāḥ niṣkambhāḥ ||

Verse 33

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम्। प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः ।।

bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣanparighopamām| pracakarṣa mahāsainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ ||

Verse 34

तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् । न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके ।।

tamarkamiva duṣprekṣyaṃ tapantamiva vāhinīm | na śekuḥ sarvayodhāste prativīkṣitumantike ||

Verse 35

वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः। चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ।।

vajro nāmaiṣa sa vyūho nirbhayaḥ sarvatomukhaḥ| cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā ||

Verse 36

यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः ।।

yaṃ prativyūhay tiṣṭhanti pāṇḍavāstava vāhinīm | ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavairabhirakṣitaḥ ||

Verse 37

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति। प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान् ।।

saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati| pravavau pṛṣṭhato vāyurnirabhre stanayitnumān ||

Verse 38

विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः । रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत् ।।

viṣvagvātāśca vivavurnīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ | rajaścoddhūyata mahattama ācchādayañjagat ||

Verse 39

पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ । उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना ।। जीमूतः पर्वताः ।।

papāta mahatī colkā prāṅbhukhī bharatarṣabha | udyantaṃ sūryamāhatya vyaśīryata mahāsvanā || jīmūtaḥ parvatāḥ ||

Verse 40

अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च ।।

atha saṃnahyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha | niṣprabho'bhyudyayau sūryaḥ saghoṣaṃ bhūścacāla ca ||

Verse 41

व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ । निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् । प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ।।

vyaśīryata sanādā ca bhūstadā bharatarṣabha | nirghātā bahavo rājandikṣu sarvāsu cābhavan | prādurāsīdrajastīvraṃ na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 42

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः ।।

dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā | kiṅkiṇījālabaddhānāṃ kāñcanasragvarāmbaraiḥ ||

Verse 43

महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् । सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव ।।

mahatāṃ sapatākānāmādityasamatejasām | sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtamāsīttālavaneṣviva ||

Verse 44

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।।

evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ | vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm ||

Verse 45

ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ । दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम् ।। आहत्य आस्फाल्य ।।

grasanta iva mañjāno yodhānāṃ bharatarṣabha | dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇimavasthitam || āhatya āsphālya ||