Adhyaya 18

Verse 1

कुरुसेनावर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो मुहूर्तात्तुमुलः शब्दो हृदयकम्पनः। अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्सताम् ।।

kurusenāvarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato muhūrtāttumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ| aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām ||

Verse 2

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः । नोमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुन्धरा ।।

śaṅkhadundubhighoṣaiśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ | nomighoṣai rathānāṃ ca dīryatīva vasundharā ||

Verse 3

हयानां हेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम्। क्षणेनैव नभो भूमिः शब्देनापूरितं तदा ।।

hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ caiva garjatām| kṣaṇenaiva nabho bhūmiḥ śabdenāpūritaṃ tadā ||

Verse 4

पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे ।।

putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca | samakampanta sainyāni parasparasamāgame ||

Verse 5

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ।।

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ | bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ ||

Verse 6

ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काञ्चनाङ्गदिनो रेजुर्ज्वलिता इव पावकाः ।।

dhvajā bahuvidhākārāstāvakānāṃ narādhipa | kāñcanāṅgadino rejurjvalitā iva pāvakāḥ ||

Verse 7

स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत। महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव ।।

sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata| mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva ||

Verse 8

काञ्चनैः कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभैः। सन्नद्धाः समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभाः ।।

kāñcanaiḥ kavacairvīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ| sannaddhāḥ samadṛśyanta jvalanārkasamaprabhāḥ ||

Verse 9

कुरुयोधवरा राजन्विचित्रायुधकार्मुकाः । उद्यतैरायुथैश्चित्रैस्तलबद्धाः पताकिनः ।।

kuruyodhavarā rājanvicitrāyudhakārmukāḥ | udyatairāyuthaiścitraistalabaddhāḥ patākinaḥ ||

Verse 10

ऋषभाक्षा महेष्वासाश्चमूमुखगता बभुः । पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा ।।

ṛṣabhākṣā maheṣvāsāścamūmukhagatā babhuḥ | pṛṣṭhagopāstu bhīṣmasya putrāstava narādhipa | duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahastathā ||

Verse 11

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवाः शलः ।।

viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ | satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ ||

Verse 12

रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिनः। अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।।

rathā viṃśatisāhasrāstathaiṣāmanuyāyinaḥ| abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ ||

Verse 13

शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ताः केकयास्तथा। सौवीराः कैतवाः प्राच्याः प्रतीच्येदीच्यवासिनः ।।

śālvā matsyāstathāmbaṣṭhāstraigartāḥ kekayāstathā| sauvīrāḥ kaitavāḥ prācyāḥ pratīcyedīcyavāsinaḥ ||

Verse 14

द्वादशैते जनपदाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः । महता रथवंशेन ते ररक्षुः पितामहम् ।।

dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrāstanutyajaḥ | mahatā rathavaṃśena te rarakṣuḥ pitāmaham ||

Verse 15

अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् । मागधो यत्र नृपतिस्तद्रथानीकमन्वयात् ।।

anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām | māgadho yatra nṛpatistadrathānīkamanvayāt ||

Verse 16

रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम्। अभवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ।।

rathānāṃ cakrarakṣāśca pādarakṣāśca dantinām| abhavanvāhinīmadhye śatānāmayutāni ṣaṭ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 17

पादाताश्चाग्रतो गच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः ।।

pādātāścāgrato gacchandhanuścarmāsipāṇayaḥ | anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ ||

Verse 18

अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत। अदृश्यत महाराज गङ्गेव यमुनान्तरा ।।

akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata| adṛśyata mahārāja gaṅgeva yamunāntarā ||