Adhyaya 14

Verse 1

धृतराष्ट्रेण भीष्महननश्रवणात्परिशोचनपूर्वकं संजयंप्रति विस्तरेण भीष्मादियुद्धवर्णनचोदना ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना। कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि चतुर्दशोऽध्यायः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmahananaśravaṇātpariśocanapūrvakaṃ saṃjayaṃprati vistareṇa bhīṣmādiyuddhavarṇanacodanā || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ kurūṇāmṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā| kathaṃ rathārtsa nyapatitpitā me vāsavopamaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi caturdaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय । बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ।।

kathamācakṣva me yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya | balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā ||

Verse 3

तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले । महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव ।।

tasminhate mahāprājñe maheṣvāse mahābale | mahāsatve naravyāghre kimu āsīnmanastava ||

Verse 4

आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् । कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम् ।।

ārtiṃ parāmāviśati manaḥ śaṃsasi me hatam | kurūṇāmṛṣabhaṃ vīramakampaṃ puruṣarṣabham ||

Verse 5

के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः। केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय ।।

ke taṃ yāntamanuprāptāḥ ke vāsyasanpurogamāḥ| ke'tiṣṭhanke nyavartanta ke'nvavartanta sañjaya ||

Verse 6

के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् । तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः ।।

ke śūrā rathaśārdūlamadbhutaṃ kṣatriyarṣabham | tathā'nīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato'nvayuḥ ||

Verse 7

यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा । सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत् ।।

yastamorka ivāpohanparasainyamamitrahā | sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat ||

Verse 8

अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः । ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन् ।।

akarodduṣkaraṃ karma raṇe pāṇḍusuteṣu yaḥ | grasamānamanīkāni ya enaṃ paryavārayan ||

Verse 9

कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके । कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ।।

kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ sañjayāsya tvamantike | kathaṃ śāntanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan ||

Verse 10

निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् । चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम् ।।

nikṛntantamanīkāni śaradaṃṣṭraṃ manasvinam | cāpavyāttānanaṃ ghoramasijihvaṃ durāsadam ||

Verse 11

अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् । पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि ।।

anarhaṃ puruṣavyāghraṃ hrīmantamaparājitam | pātayāmāsa kaunteyaḥ kathaṃ tamajitaṃ yudhi ||

Verse 12

उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः ।। अस्य त्वमन्तिके स्थित्वा सर्वं दृष्टवानसीति शेषः ।।

ugradhanvānamugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame | pareṣāmuttamāṅgāni pracinvantamatheṣubhiḥ || asya tvamantike sthitvā sarvaṃ dṛṣṭavānasīti śeṣaḥ ||

Verse 13

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे । कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः ।। प्रचिन्वन्तं पुष्पवदाददानम् ।।

pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyatamāhave | kālāgnimiva durdharṣaṃ samaceṣṭata nityaśaḥ || pracinvantaṃ puṣpavadādadānam ||

Verse 14

परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा । दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।।

parikṛṣya sa senāṃ tu daśarātramanīkahā | dagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram ||

Verse 15

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् । जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ।।

yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ kṣipan | jaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ ||

Verse 16

स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः । मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः ।।

sa śete nihato bhūmau vātabhugna iva drumaḥ | mama durmantritenājau yathā nārhati bhārataḥ ||

Verse 17

कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी । प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ।।

kathaṃ śāntanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāmanīkinī | prahartumaśakattatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam ||

Verse 18

कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः। कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय ।।

kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmaṃ prākurvanpāṇḍunandanāḥ| kathaṃ ca nājayadbhīṣmo droṇe jīvati sañjaya ||

Verse 19

कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा। भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ।।

kṛpe sannihite tatra bharadvājātmaje tathā| bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ ||

Verse 20

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना। भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः ।।

kathaṃ cātirathastena pāñcālyena śikhaṇḍinā| bhīṣmo vinihato yuddhe devairapi durāsadaḥ ||

Verse 21

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् । अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ।।

yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam | ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam ||

Verse 22

तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् । सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ।।

taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathakuloditam | sañjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe ||

Verse 23

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् । दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ।। समचेष्टत म्रियमाणपशुवद्धस्तपादविक्षेपं कृतवत् ।।

māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ sañjayācyutam | duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan || samaceṣṭata mriyamāṇapaśuvaddhastapādavikṣepaṃ kṛtavat ||

Verse 24

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः । कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ।।

yacchikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmamabhyayuḥ | kaccitte kuravaḥ sarve nājahuḥ sañjayācyutam ||

Verse 25

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ।।

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mudṛḍhaṃ mama| yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate ||

Verse 26

यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे । अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ।।

yasminsatyaṃ ca medhā ca nītiśca bharatarṣabhe | aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi ||

Verse 27

मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् । धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ।। अजुस्त्यक्तवन्तः ।।

maurvīghoṣastanayutnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān | dhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ || ajustyaktavantaḥ ||

Verse 28

योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान्। निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत् ।।

yo'bhyavarṣata kaunteyānsapāñcālānsasṛñjayān| nighnanparathānvīro dānavāniva vajrabhṛt ||

Verse 29

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् । कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम् ।।

iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrahaṃ durāsadam | kārmukormiṇamakṣayyamadvīpaṃ calamaplavam ||

Verse 30

गदासिमकरावासं हयावर्त्तं गजाकुलम् । पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम् ।।

gadāsimakarāvāsaṃ hayāvarttaṃ gajākulam | padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhiniḥsvanam ||

Verse 31

हयान्गजपदातींश्च रथांश्च तरसा बहून् । निमञ्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ।।

hayāngajapadātīṃśca rathāṃśca tarasā bahūn | nimañjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam ||

Verse 32

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् । वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ।।

vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam | veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan ||

Verse 33

भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे सञ्जयारिहा । दुर्योधनहितार्थाय के तस्यास्य पुरोऽभवन् ।।

bhīṣmo yadakarotkarma samare sañjayārihā | duryodhanahitārthāya ke tasyāsya puro'bhavan ||

Verse 34

के रक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः । पृष्ठतः के परान्वीरानपासेधन्यतव्रताः ।। मौर्वीघोषेण स्तनयित्नुर्गर्जन्मेघ इव । पृषत्कपृषतो बाणबिन्दुः ।।

ke rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ | pṛṣṭhataḥ ke parānvīrānapāsedhanyatavratāḥ || maurvīghoṣeṇa stanayitnurgarjanmegha iva | pṛṣatkapṛṣato bāṇabinduḥ ||

Verse 35

के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके। के रक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरकस्य युध्यतः ।।

ke purastādavartanta rakṣanto bhīṣmamantike| ke rakṣannuttaraṃ cakraṃ vīrā vīrakasya yudhyataḥ ||

Verse 36

वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्सञ्जय सृञ्जयान्। अग्नतोऽग्न्यमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम् ।।

vāme cakre vartamānāḥ ke'ghnansañjaya sṛñjayān| agnato'gnyamanīkeṣu ke'bhyarakṣandurāsadam ||

Verse 37

पार्श्वतः केऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्। समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त सञ्जय ।।

pārśvataḥ ke'bhyarakṣanta gacchanto durgamāṃ gatim| samūhe ke parānvīrānpratyayudhyanta sañjaya ||

Verse 38

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते। दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ।।

rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrairgopyamānāśca tena te| durjayānāmanīkāni nājayaṃstarasā yudhi ||

Verse 39

सर्वलोकेश्वरस्येव परमस्य प्रजापतेः। कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः सञ्जय पाण्डवाः ।।

sarvalokeśvarasyeva paramasya prajāpateḥ| kathaṃ prahartumapi te śekuḥ sañjaya pāṇḍavāḥ ||

Verse 40

यस्मिन्द्वीपे समाश्वस्य युध्यन्ते कुरवः परैः । तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि सञ्जय ।।

yasmindvīpe samāśvasya yudhyante kuravaḥ paraiḥ | taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi sañjaya ||

Verse 41

यस्य वीर्यं समाश्रित्य मम पुत्रो बृहद्बलः । न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः ।।

yasya vīryaṃ samāśritya mama putro bṛhadbalaḥ | na pāṇḍavānagaṇayatkathaṃ sa nihataḥ paraiḥ ||

Verse 42

यः पुरा विबुधैः सर्वैः सहाये युद्धदुर्मदः । काङ्क्षितो दानवान्ध्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ।।

yaḥ purā vibudhaiḥ sarvaiḥ sahāye yuddhadurmadaḥ | kāṅkṣito dānavāndhnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ ||

Verse 43

यस्मिज्जाते महावीर्ये शान्तनुर्लोकविश्रुतः । शोकं दैन्यं च दुःस्वं च प्राजहात्स च तत्क्षणे ।।

yasmijjāte mahāvīrye śāntanurlokaviśrutaḥ | śokaṃ dainyaṃ ca duḥsvaṃ ca prājahātsa ca tatkṣaṇe ||

Verse 44

प्रोक्तं परायणं प्राज्ञं स्वधर्मनिरतं शुचिम्। वेदवेदाङ्गतत्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ।। अपासेधन् न्यवारयन् ।।

proktaṃ parāyaṇaṃ prājñaṃ svadharmanirataṃ śucim| vedavedāṅgatatvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam || apāsedhan nyavārayan ||

Verse 45

सर्वास्त्रविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम्। हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम् ।। प्रोक्त लोके ख्याढम् ।।

sarvāstravinayopetaṃ śāntaṃ dāntaṃ manasvinam| hataṃ śāntanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ hataṃ balam || prokta loke khyāḍham ||

Verse 46

धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः । यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ।।

dharmādadharmo balavānsaṃprāpta iti me matiḥ | yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 47

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः । अम्बार्थमुद्यतः सङ्ख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ।।

jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravidanuttamaḥ | ambārthamudyataḥ saṅkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ ||

Verse 48

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम्। हतं शंससि मे भीष्मं किं नु दुःखमतः परम् ।।

tamindrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām| hataṃ śaṃsasi me bhīṣmaṃ kiṃ nu duḥkhamataḥ param ||

Verse 49

असकृत्क्षत्रियव्राताः सङ्ख्ये येन विनिर्जिताः । जामदग्न्येन वीरेण परवीरनिघातिना। न हतो यो महाबुद्धिः स हतोऽद्य शिखण्डिना ।।

asakṛtkṣatriyavrātāḥ saṅkhye yena vinirjitāḥ | jāmadagnyena vīreṇa paravīranighātinā| na hato yo mahābuddhiḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā ||

Verse 50

तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात्। तेजोवीर्यबलैर्यूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः ।।

tasmānnūnaṃ mahāvīryādbhārgavādyuddhadurmadāt| tejovīryabalairyūyāñśikhaṇḍī drupadātmajaḥ ||

Verse 51

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम्। परमास्त्रविदं वीरं जघान भग्तर्षभम् ।।

yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam| paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bhagtarṣabham ||

Verse 52

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शस्त्रसंसदि । शंस मे तद्यथा चासीद्युद्भं भीष्मस्य पाण्डवैः ।।

ke vīrāstamamitraghnamanvayuḥ śastrasaṃsadi | śaṃsa me tadyathā cāsīdyudbhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ ||

Verse 53

योषेव हतवीरा मे सेन्म पुत्रस्य सञ्जय । अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम ।।

yoṣeva hatavīrā me senma putrasya sañjaya | agopamiva codbhrāntaṃ gokulaṃ tadbalaṃ mama ||

Verse 54

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्मिन्महाहवे। परासक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा ।। सर्वास्त्रविनयोपेतं सर्वास्त्रशिक्षायुक्तम् ।।

pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasminmahāhave| parāsakte ca vastasminkathamāsīnmanastadā || sarvāstravinayopetaṃ sarvāstraśikṣāyuktam ||

Verse 55

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु सञ्जय। घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ।।

jīvite'pyadya sāmarthyaṃ kimivāsmāsu sañjaya| ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam ||

Verse 56

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः । भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ।।

agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ | bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhānmanye śocanti putrakāḥ ||

Verse 57

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ।।

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya| yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate ||

Verse 58

यस्मिन्नस्त्राणि मेधा च नीतिश्च पुरुषर्षभे। अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ।।

yasminnastrāṇi medhā ca nītiśca puruṣarṣabhe| aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi ||

Verse 59

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च। न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ।।

na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca| na dhṛtyā na punastyāgānmṛtyoḥ kaścidvimucyate ||

Verse 60

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः । यत्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि सञ्जय ।।

kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ | yatra śāntanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi sañjaya ||

Verse 61

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् । आशंसेऽहं परं त्राणं भीष्माच्छान्तनुनन्दनात् ।।

putraśokābhisaṃtapto mahadduḥkhamacintayan | āśaṃse'haṃ paraṃ trāṇaṃ bhīṣmācchāntanunandanāt ||

Verse 62

यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भ्रुवि सञ्जय । दुर्योधनः शान्तनवं किं तदा प्रत्यपद्मत ।।

yadādityamivāpaśyatpatitaṃ bhruvi sañjaya | duryodhanaḥ śāntanavaṃ kiṃ tadā pratyapadmata ||

Verse 63

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या सञ्जय चिन्तयन् । शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ।।

nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā sañjaya cintayan | śeṣaṃ kiṃcitprapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām ||

Verse 64

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः । यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ।।

dāruṇaḥ kṣatradharmo'yamṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ | yatra śāntanavaṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 65

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा महाव्रतम्। क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ।।

vayaṃ vā rājyamicchāmo ghātayitvā mahāvratam| kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ ||

Verse 66

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय । पराक्रमः पराशक्तिस्तत्तु तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।।

etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu sañjaya | parākramaḥ parāśaktistattu tasminpratiṣṭhitam ||

Verse 67

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् । कथं शान्तनवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन् ।।

anīkāni vinighnantaṃ hrīmantamaparājitam | kathaṃ śāntanavaṃ tātaṃ pāṇḍuputrā nyavārayan ||

Verse 68

यथायुक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः। कथं वा निहतो भीष्मः पिता सञ्जय मे परैः ।।

yathāyuktānyanīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ| kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā sañjaya me paraiḥ ||

Verse 69

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् ।।

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ | duḥśāsanaśca kitavo hate bhīṣme kimabruvan ||

Verse 70

यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् । शरशक्तिमहाखङ्गतोमराक्षां महाभयाम्। प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम् ।।

yaccharīrairupāstīrṇāṃ naravāraṇavājinām | śaraśaktimahākhaṅgatomarākṣāṃ mahābhayām| prāviśankitavā mandāḥ sabhāṃ yuddhadurāsadām ||

Verse 71

प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः । के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः । अन्ये भीष्माच्चान्तनवात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

prāṇadyūte pratibhaye ke'dīvyanta nararṣabhāḥ | ke jīyante jitāstatra kṛtalakṣyā nipātitāḥ | anye bhīṣmāccāntanavāttanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 72

न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम्। पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम् ।।

na hi me śāntirastīha śrutvā devavrataṃ hatam| pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīṣmamāhavaśobhinam ||

Verse 73

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम्। त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि सञ्जय ।।

ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrahānijām| tvaṃ hi me sarpiṣevāgnimuddīpayasi sañjaya ||

Verse 74

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम्। दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ।।

mahāntaṃ bhāramudyamya viśrutaṃ sārvalaukikam| dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ ||

Verse 75

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र सञ्जय ।।

śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtānyaham | tasmānme sarvamācakṣva yadvṛttaṃ tatra sañjaya ||

Verse 76

यद्वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसंभवम् । अपनीतं सुनीतं यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

yadvṛttaṃ tatra saṃgrāme mandasyābuddhisaṃbhavam | apanītaṃ sunītaṃ yattanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 77

यत्कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता । तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ।।

yatkṛtaṃ tatra saṃgrāme bhīṣmeṇa jayamicchatā | tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taccāpyaśeṣataḥ ||

Verse 78

यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाऽभवत् ।।

yathā tadabhavadyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ | krameṇa yena yasmiṃśca kāle yacca yathā'bhavat ||