Adhyaya 121

Verse 1

तृषार्तेन भीष्मेण पानीययाचनम् ।। 1 ।। राजभिः कलशेनानीते जले भीष्मेण तन्निन्दनपूर्वकमर्जुनंप्रति याचनम् ।। 2 ।। अर्जुनेन पर्यन्यास्त्रेण भूमिंभित्त्वोत्थापितसलिलधारया भीष्मस्य तृष्णाशमनम् ।। 3 ।। भीष्मेण दुर्योधनंप्रति अर्जुनप्रशंसनपूर्वकं पाण्डवैः सह शमोपदेशः ।। 4 ।। सञ्जय उवाच। व्युष्टायां तु महाराज शर्वर्यां सर्वपार्थिवाः। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च उपातिष्ठन्पितामहम् ।।

tṛṣārtena bhīṣmeṇa pānīyayācanam || 1 || rājabhiḥ kalaśenānīte jale bhīṣmeṇa tannindanapūrvakamarjunaṃprati yācanam || 2 || arjunena paryanyāstreṇa bhūmiṃbhittvotthāpitasaliladhārayā bhīṣmasya tṛṣṇāśamanam || 3 || bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati arjunapraśaṃsanapūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ saha śamopadeśaḥ || 4 || sañjaya uvāca| vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja śarvaryāṃ sarvapārthivāḥ| pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca upātiṣṭhanpitāmaham ||

Verse 2

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तम। अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ।।

taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattama| abhivādyopatasthurvai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham ||

Verse 3

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः । अवाकिरञ्छान्तनवं तत्र गत्वा सहस्रशः ।।

kanyāścandanacūrṇaiśca lājairmālyaiśca sarvaśaḥ | avākirañchāntanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ ||

Verse 4

स्त्रियो वृद्धास्तथा बालाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः । समभ्ययुः शान्तनवं भूतानीव तमोनुदम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।

striyo vṛddhāstathā bālāḥ prekṣakāśca pṛthagjanāḥ | samabhyayuḥ śāntanavaṃ bhūtānīva tamonudam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi ekaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |

Verse 5

तूर्याणि शतसङ्ख्यानि तथैव नटनर्तकाः। शिल्पिनश्च तथाऽऽजग्मुः कुरुवृद्धं पितामहम् ।।

tūryāṇi śatasaṅkhyāni tathaiva naṭanartakāḥ| śilpinaśca tathā''jagmuḥ kuruvṛddhaṃ pitāmaham ||

Verse 6

उपागम्य च राजेन्द्र सन्नहान्विप्रमुच्य ते। आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः ।।

upāgamya ca rājendra sannahānvipramucya te| āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ ||

Verse 7

अन्वासन्त दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम्। अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः ।।

anvāsanta durādharṣaṃ devavratamariṃdamam| anyonyaṃ prītimantaste yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ ||

Verse 8

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता। शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम् ।।

sā pārthivaśatākīrṇā samitirbhīṣmaśobhitā| śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam ||

Verse 9

विबभौ च नृपाणां सा गङ्गासुतमुपासताम्। देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम् ।।

vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā gaṅgāsutamupāsatām| devānāmiva deveśaṃ pitāmahamupāsatām ||

Verse 10

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ । अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाऽब्रवीत् ।।

bhīṣmastu vedanāṃ dhairyānnigṛhya bharatarṣabha | abhitaptaḥ śaraiścaiva nātihṛṣṭamanā'bravīt ||

Verse 11

शराभितप्तकायो हि शस्त्रसंपातमूर्च्छितः । पानीयमित संप्रेक्ष्य राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत ।।

śarābhitaptakāyo hi śastrasaṃpātamūrcchitaḥ | pānīyamita saṃprekṣya rājñastānpratyabhāṣata ||

Verse 12

ततस्ते क्षत्रिया राजन्नुपाजह्रुः समन्ततः । भक्ष्यानुच्चावचान्राजन्वारिकुम्भांश्च शीतलान् ।।

tataste kṣatriyā rājannupājahruḥ samantataḥ | bhakṣyānuccāvacānrājanvārikumbhāṃśca śītalān ||

Verse 13

उपानीतं तु पानीयं दृष्ट्वा शान्तनवोऽब्रवीत्। न मेऽद्य सेवितुं योग्या भोगाः केवलमानुषाः ।।

upānītaṃ tu pānīyaṃ dṛṣṭvā śāntanavo'bravīt| na me'dya sevituṃ yogyā bhogāḥ kevalamānuṣāḥ ||

Verse 14

अपक्रान्तो मनुष्येभ्यः शरशय्यां गतो ह्यहम्। प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः ।।

apakrānto manuṣyebhyaḥ śaraśayyāṃ gato hyaham| pratīkṣamāṇastiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ ||

Verse 15

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा तदोवाच भीष्मः शरशतैश्चितः। पयः पास्यामि गोपाला गोमयं न तु गोमयम्। गोपयेनाग्निवर्णेन गोमयं न तु गोमयम् ।।

sañjaya uvāca| evamuktvā tadovāca bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ| payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam| gopayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam ||

Verse 16

एवमुक्त्वा शान्तनवो निन्दन्वाक्येन पार्थिवान्। अर्जुनं द्रष्टुमिच्छामीत्यभ्यभाषत भारत ।।

evamuktvā śāntanavo nindanvākyena pārthivān| arjunaṃ draṣṭumicchāmītyabhyabhāṣata bhārata ||

Verse 17

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम् । अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत् ।।

athopetya mahābāhurabhivādya pitāmaham | atiṣṭhatprāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt ||

Verse 18

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम्। अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम् ।।

taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājannabhivādyāgrataḥ sthitam| abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam ||

Verse 19

दह्यतीव शरीर मे संवृतस्य तवेषुभिः। मर्माणि परिदूयन्ते मुखं च परिशुष्यति ।। पृधग्जनाः प्राकृता जनाः। भूतानि प्राणिनो गन्धर्वादीनि वा। तमोनुदं सूर्यम् ।।

dahyatīva śarīra me saṃvṛtasya taveṣubhiḥ| marmāṇi paridūyante mukhaṃ ca pariśuṣyati || pṛdhagjanāḥ prākṛtā janāḥ| bhūtāni prāṇino gandharvādīni vā| tamonudaṃ sūryam ||

Verse 20

वेदनार्तशरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन। त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि ।।

vedanārtaśarīrasya prayacchāpo mamārjuna| tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātumambho yathāvidhi ||

Verse 21

सञ्जय उवाच। अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान्। अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ।।

sañjaya uvāca| arjunastu tathetyuktvā rathamāruhya vīryavān| adhijyaṃ balavatkṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ ||

Verse 22

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । वित्रेसुः सर्वभूतानि सर्वे श्रुत्वा च पार्थिवाः ।।

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ | vitresuḥ sarvabhūtāni sarve śrutvā ca pārthivāḥ ||

Verse 23

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः। शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।।

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ| śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam ||

Verse 24

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य स पाण्डवः। पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः।।

saṃdhāya ca śaraṃ dīptamabhimantrya sa pāṇḍavaḥ| parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ||

Verse 25

अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे । उत्पपात ततो धारा वारिणो विमला शुभा ।।

avidhyatpṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe | utpapāta tato dhārā vāriṇo vimalā śubhā ||

Verse 26

शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च । अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया जलधारया ।।

śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca | atarpayattataḥ pārthaḥ śītayā jaladhārayā ||

Verse 27

भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यं दिव्यपराक्रमम् । कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रस्येव विकुर्वतः ।। परिदूयन्ते परितप्यन्ते ।।

bhīṣmaṃ kurūṇāmṛṣabhaṃ divyaṃ divyaparākramam | karmaṇā tena pārthasya śakrasyeva vikurvataḥ || paridūyante paritapyante ||

Verse 28

विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः । तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषविक्रमम् ।।

vismayaṃ paramaṃ jagmustataste vasudhādhipāḥ | tatkarma prekṣya bībhatsoratimānuṣavikramam ||

Verse 29

संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव। विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः ।। विकुर्वतो विशेषेण कुर्वतः ।।

saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva| vismayāccottarīyāṇi vyāvidhyansarvato nṛpāḥ || vikurvato viśeṣeṇa kurvataḥ ||

Verse 30

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषस्तुमुलः सर्वतोऽभवत्। तृप्तः शान्तनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत् ।।

śaṅkhadundubhinirghoṣastumulaḥ sarvato'bhavat| tṛptaḥ śāntanavaścāpi rājanbībhatsumabravīt ||

Verse 31

सर्वपार्थिववीराणां सन्निधौ पूजयन्निव । नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन ।।

sarvapārthivavīrāṇāṃ sannidhau pūjayanniva | naitaccitraṃ mahābāho tvayi kauravanandana ||

Verse 32

कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युते । वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि ।।

kathito nāradenāsi pūrvarṣiramitadyute | vāsudevasahāyastvaṃ mahatkarma kariṣyasi ||

Verse 33

यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम् । विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः ।। व्याविध्यन्भ्रामितवन्तः ।।

yannotsahati devendraḥ saha devairapi dhruvam | vidustvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ || vyāvidhyanbhrāmitavantaḥ ||

Verse 34

धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु ।।

dhanurdharāṇāmekastvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu ||

Verse 35

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां पतगेश्वरः। सरितं सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ।। निधनं निधनहेतुः। तद्विदो देवरहस्यज्ञाः ।।

manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ patageśvaraḥ| saritaṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām || nidhanaṃ nidhanahetuḥ| tadvido devarahasyajñāḥ ||

Verse 36

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः । जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनां ।।

ādityastejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavānvaraḥ | jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhastvamasi dhanvināṃ ||

Verse 37

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं मयोच्यमानं विदुरेण चैव। द्रोणेन रामेण जनार्दनेन मुहुर्मुहुः सञ्जयेनापि चोक्तम् ।।

na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ mayocyamānaṃ vidureṇa caiva| droṇena rāmeṇa janārdanena muhurmuhuḥ sañjayenāpi coktam ||

Verse 38

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो दुर्योधनो न च तच्छ्रद्दधाति। स शेष्यते वै निहतश्चिराय शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः ।।

parītabuddhirhi visaṃjñakalpo duryodhano na ca tacchraddadhāti| sa śeṣyate vai nihataścirāya śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ ||

Verse 39

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो दुर्योधनो दीनमना बभूव। तमब्रविच्छान्तनवोऽभिवीक्ष्य निबोध राजन्भव वीतमन्युः ।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā tadvacaḥ kauravendro duryodhano dīnamanā babhūva| tamabravicchāntanavo'bhivīkṣya nibodha rājanbhava vītamanyuḥ ||

Verse 40

दृष्टं दुर्योधनैतत्ते यथा पार्थेन धीमता। जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः ।।

dṛṣṭaṃ duryodhanaitatte yathā pārthena dhīmatā| jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ ||

Verse 41

एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते। आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम् ।।

etasya kartā loke'sminnānyaḥ kaścana vidyate| āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyamatha vaiṣṇavam ||

Verse 42

ऐन्द्रं पाशुपतं ब्रह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः । धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्वैवस्वतमथापि वा।।

aindraṃ pāśupataṃ brahmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ | dhātustvaṣṭuśca saviturvaivasvatamathāpi vā||

Verse 43

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनञ्जयः। कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वेदेह कश्चन ।।

sarvasminmānuṣe loke vettyeko hi dhanañjayaḥ| kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vedeha kaścana ||

Verse 44

अशक्यः पाण्डवस्तात युद्धे जेतुं कथंचन । अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः ।।

aśakyaḥ pāṇḍavastāta yuddhe jetuṃ kathaṃcana | amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ ||

Verse 45

तेन सत्ववता सङ्ख्ये शूरेणाहवशोभिना । जिष्णुना समरे राजन्संधिर्भवतु मा चिरम् ।।

tena satvavatā saṅkhye śūreṇāhavaśobhinā | jiṣṇunā samare rājansaṃdhirbhavatu mā ciram ||

Verse 46

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसत्तम। तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम् ।।

yāvatkṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusattama| tāvatpārthena śūreṇa saṃdhiste tāta yujyatām ||

Verse 47

यावन्न ते चमूः सर्वाः शरैः सन्नतपर्वभिः । नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात य्रुज्यताम् ।।

yāvanna te camūḥ sarvāḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | nāśayatyarjunastāvatsaṃdhiste tāta yrujyatām ||

Verse 48

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः । नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम् ।।

yāvattiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ | nṛpāśca bahavo rājaṃstāvatsaṃdhiḥ prayujyatām ||

Verse 49

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् । युधिष्ठिरो रणे तावत्संधिस्ते तात युज्यताम् ।।

na nirdahati te yāvatkrodhadīptekṣaṇaścamūm | yudhiṣṭhiro raṇe tāvatsaṃdhiste tāta yujyatām ||

Verse 50

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः। यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः ।।

nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ| yāvaccamūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ ||

Verse 51

तावत्ते पाण्डवैर्वीरैः सौहार्दं मम रोचते। युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः ।।

tāvatte pāṇḍavairvīraiḥ sauhārdaṃ mama rocate| yuddhaṃ madantamevāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ ||

Verse 52

एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयाऽनघ। एतत्क्षममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च ।। जगति भूलोके ।।

etatte rocatāṃ vākyaṃ yadukto'si mayā'nagha| etatkṣamamahaṃ manye tava caiva kulasya ca || jagati bhūloke ||

Verse 53

त्यक्त्वा मन्युं व्युपशाम्यस्व पार्थैः पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन । भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं च जीवन्तु शेषाः साधु राजन्प्रसीद ।। क्षेममिति पाठे हितं ।।

tyaktvā manyuṃ vyupaśāmyasva pārthaiḥ paryāptametadyatkṛtaṃ phalgunena | bhīṣmasyāntādastu vaḥ sauhṛdaṃ ca jīvantu śeṣāḥ sādhu rājanprasīda || kṣemamiti pāṭhe hitaṃ ||

Verse 54

राज्यस्यार्दं दीयतां पाण्डवाना- मिन्द्रप्रस्थं धरमराजोऽभियातु। मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र।।

rājyasyārdaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānā- mindraprasthaṃ dharamarājo'bhiyātu| mā mitradhrukpārthivānāṃ jaghanyaḥ pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra||

Verse 55

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां संगच्छन्तां पाण्डवाः प्रीतिमन्तः। पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन् ।।

mamāvasānācchāntirastu prajānāṃ saṃgacchantāṃ pāṇḍavāḥ prītimantaḥ| pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan ||

Verse 56

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या । तप्स्यस्यन्ते एतदन्ताः स्थ सर्वे सत्यामेतां भारतीमीरयामि ।।

na cedevaṃ prāptakālaṃ vaco me mohāviṣṭaḥ pratipatsyasyabuddhyā | tapsyasyante etadantāḥ stha sarve satyāmetāṃ bhāratīmīrayāmi ||

Verse 57

सञ्जय उवाच। एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा। तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा योज्यात्मानं वेदनां संनियम्य ।। फल्गुनेन यत्कृतं एतदेतावदेव पर्याप्तमस्तु। चशब्दादेतावतां भ्रातॄणामन्तादपीति ।।

sañjaya uvāca| etadvākyaṃ sauhṛdādāpageyo madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā| tūṣṇīmāsīcchalyasaṃtaptamarmā yojyātmānaṃ vedanāṃ saṃniyamya || phalgunena yatkṛtaṃ etadetāvadeva paryāptamastu| caśabdādetāvatāṃ bhrātṝṇāmantādapīti ||

Verse 58

धर्मार्थसहितं वाक्यं श्रुत्वा हितमनामयम् । नारोचयत पुत्रस्ते मुमूर्षुरिव भेषजम् ।। योज्ययोगधारणायुक्तं कृत्वा ।।

dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitamanāmayam | nārocayata putraste mumūrṣuriva bheṣajam || yojyayogadhāraṇāyuktaṃ kṛtvā ||