Adhyaya 122

Verse 1

अपगतेषु राजसु कर्णेन रसहि भीष्ममेत्य तदभिवादनम् ।। 1 ।। भीष्मेण कर्णं प्रति तस्य कुन्तीसुतत्वोक्त्या पाण्डवैः सह संगमचोदना ।। 2 ।। कर्णेन सयुक्तिकं पाण्डवैः संगमस्य दुष्करत्वमभिधाय भीष्मक्षमापनपूर्वकं स्वावासगमनम् ।। 3 ।। सञ्जय उवाच। ततस्ते पार्थिवाः सर्वे जग्मुः स्वानालयान्पुनः । तूष्णींभूते महाराज भीष्मे शन्तनुनन्दने ।।

apagateṣu rājasu karṇena rasahi bhīṣmametya tadabhivādanam || 1 || bhīṣmeṇa karṇaṃ prati tasya kuntīsutatvoktyā pāṇḍavaiḥ saha saṃgamacodanā || 2 || karṇena sayuktikaṃ pāṇḍavaiḥ saṃgamasya duṣkaratvamabhidhāya bhīṣmakṣamāpanapūrvakaṃ svāvāsagamanam || 3 || sañjaya uvāca| tataste pārthivāḥ sarve jagmuḥ svānālayānpunaḥ | tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śantanunandane ||

Verse 2

श्रुत्वा तु निहतं भीष्मं राधेयः पुरुषर्षभः । ईषदागतसंत्रासस्त्वरयोपजगाम ह ।।

śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ | īṣadāgatasaṃtrāsastvarayopajagāma ha ||

Verse 3

स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा। जन्मशय्यागतं वीरं कार्तिकेयमिव प्रभुम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। ।। समाप्तं भीष्मवधपर्व भीष्मपर्व च ।।

sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā| janmaśayyāgataṃ vīraṃ kārtikeyamiva prabhum || || iti śrīmanmahābhārate śatasāhastryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || || samāptaṃ bhīṣmavadhaparva bhīṣmaparva ca ||

Verse 4

निमीलिताक्षं तं वीरं साश्रुकण्ठस्तदा वृषा । अभ्येत्य पादयोस्तस्य निपपात महाद्युतिः ।।

nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhastadā vṛṣā | abhyetya pādayostasya nipapāta mahādyutiḥ ||

Verse 5

राधेयोऽहं कुरुश्रेष्ठ नित्यमक्षिगतस्तव । द्वेष्योऽत्यन्तमनागाः सन्निति चैनमुवाच ह ।।

rādheyo'haṃ kuruśreṣṭha nityamakṣigatastava | dveṣyo'tyantamanāgāḥ sanniti cainamuvāca ha ||

Verse 6

तच्छ्रुत्वा कुरुवृद्धो हि शरैः संवृतलोचनः। रहितं धिष्ण्यमालोक्य समुत्सार्य च रक्षिणः ।।

tacchrutvā kuruvṛddho hi śaraiḥ saṃvṛtalocanaḥ| rahitaṃ dhiṣṇyamālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ ||

Verse 7

पितेव पुत्रं गाङ्गेयः परिरभ्यैकपाणिना । शनैरुद्वीक्ष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ।।

piteva putraṃ gāṅgeyaḥ parirabhyaikapāṇinā | śanairudvīkṣya sasnehamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 8

न विप्रियं ममैवेह यत्स्पर्धेथा मया सह । यदि मां नाधिगच्छेथा न ते श्रेयो ध्रुवं भवेत् ।।

na vipriyaṃ mamaiveha yatspardhethā mayā saha | yadi māṃ nādhigacchethā na te śreyo dhruvaṃ bhavet ||

Verse 9

कौन्तेयस्त्वं न राधेयो न तवाधिरथः पिता। सूर्यजस्त्वं महाबाहो विदितो नारदान्मया ।।

kaunteyastvaṃ na rādheyo na tavādhirathaḥ pitā| sūryajastvaṃ mahābāho vidito nāradānmayā ||

Verse 10

कृष्णद्वैपायनाच्चैव तेजसा च न संशयः । न च द्वेषोस्ति मे तात त्वयि सत्यं ब्रवीमि ते ।।

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva tejasā ca na saṃśayaḥ | na ca dveṣosti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te ||

Verse 11

तेजोवधनिमित्तं तु परुषं त्वाहमब्रुवम्। अकस्मात्पाण्डवान्हि त्वं द्विषसीति मतिर्मम ।।

tejovadhanimittaṃ tu paruṣaṃ tvāhamabruvam| akasmātpāṇḍavānhi tvaṃ dviṣasīti matirmama ||

Verse 12

येनासि बहुशो राज्ञा चोदितः सूतनन्दन । जातोऽसि धर्मलोपेन ततस्ते बुद्धिरीदृशी ।। जन्मशय्यागतं जन्मकाले शरशय्यागतम्। शरजन्मत्वात् ।।

yenāsi bahuśo rājñā coditaḥ sūtanandana | jāto'si dharmalopena tataste buddhirīdṛśī || janmaśayyāgataṃ janmakāle śaraśayyāgatam| śarajanmatvāt ||

Verse 13

नीचाश्रयान्मत्सरेण द्वेषिणी गुमिनामपि । तेनासि बहुशो रूक्षं श्रावितः कुरुसंसदि ।।

nīcāśrayānmatsareṇa dveṣiṇī gumināmapi | tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi ||

Verse 14

जानामि समरे वीर्यं शत्रुभिर्दुःसहं भुवि । ब्रह्मण्यतां च शौर्यं च दाने च परमां स्थितिम् ।।

jānāmi samare vīryaṃ śatrubhirduḥsahaṃ bhuvi | brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ sthitim ||

Verse 15

न त्वया सदृशः कश्चित्पुरुषेष्वमरोपम। कुलभेदभयाच्चाहं सदा परुषमुक्तवान् ।। येनासीति सार्धश्लोकः झo पुस्तक एवास्ति ।।

na tvayā sadṛśaḥ kaścitpuruṣeṣvamaropama| kulabhedabhayāccāhaṃ sadā paruṣamuktavān || yenāsīti sārdhaślokaḥ jhao pustaka evāsti ||

Verse 16

इष्वस्त्रे भारसंधाने लाघवेऽस्त्रबले तथा । सदृशः फल्गुनेनासि कृष्णेन च महात्मना ।।

iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave'strabale tathā | sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā ||

Verse 17

कर्ण काशिपुरं गत्वा त्वयैकेन धनुष्मता । कन्यार्थे कुरुराजस्य राजानो मृदिता युधि ।।

karṇa kāśipuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā | kanyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi ||

Verse 18

तथा च बलवान्राजा जरासन्धो दुरासदः। समरे समरश्लाघिन्न त्वया सदृशोऽभवत्।। पुरुषेषु मानुषेषु ।।

tathā ca balavānrājā jarāsandho durāsadaḥ| samare samaraślāghinna tvayā sadṛśo'bhavat|| puruṣeṣu mānuṣeṣu ||

Verse 19

ब्रह्मण्यः सत्त्वयोधी च तेजसा च बलेन च । देवगर्भसमः सङ्ख्ये मनुष्यैरधिको युधि ।। त्वया सदृशो नाभवत् त्वया जित इत्यर्थः । इयं कथा राजधर्मे। अनेन नागायुतबलत्वं कर्णस्य सूचितम् ।।

brahmaṇyaḥ sattvayodhī ca tejasā ca balena ca | devagarbhasamaḥ saṅkhye manuṣyairadhiko yudhi || tvayā sadṛśo nābhavat tvayā jita ityarthaḥ | iyaṃ kathā rājadharme| anena nāgāyutabalatvaṃ karṇasya sūcitam ||

Verse 20

व्यपनीतोऽद्य मन्युर्मे यस्त्वां प्रति पुरा कृतः । दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ।।

vyapanīto'dya manyurme yastvāṃ prati purā kṛtaḥ | daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum ||

Verse 21

सोदर्याः पाण्डवा वीरा भ्रातरस्तेऽरिसूदन। संगच्छ तैर्महाबाहो मम चेदिच्छसि प्रियम् ।।

sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaraste'risūdana| saṃgaccha tairmahābāho mama cedicchasi priyam ||

Verse 22

मया भवतु निर्वृत्तं वैरमादित्यनन्दन । पृथिव्यां सर्वराजानो भवन्त्वद्य निरामयाः ।। युधि संप्रहारे ।।

mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairamādityanandana | pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantvadya nirāmayāḥ || yudhi saṃprahāre ||

Verse 23

कर्ण उवाच। जानाम्येव महाबाहो सर्वमेतन्न संशयः। यथा वदसि मे भीष्म कौन्तेयोऽहं न सूतजः ।।

karṇa uvāca| jānāmyeva mahābāho sarvametanna saṃśayaḥ| yathā vadasi me bhīṣma kaunteyo'haṃ na sūtajaḥ ||

Verse 24

अवकीर्णस्त्वहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः। भुक्त्वा दुर्योधनैश्वर्यं न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ।। निर्वृत्तं समाप्तम् ।।

avakīrṇastvahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ| bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartumutsahe || nirvṛttaṃ samāptam ||

Verse 25

वसुदेवसुतो यद्वत्पाण्डवाय दृढव्रतः । वमु चैव शरीरं च पुत्रदारं तथा यशः ।।

vasudevasuto yadvatpāṇḍavāya dṛḍhavrataḥ | vamu caiva śarīraṃ ca putradāraṃ tathā yaśaḥ ||

Verse 26

सर्वं दुर्योधनस्यार्थे त्यक्तं मे भूरिदक्षिण । मा चैतद्व्याधिमरणं क्षत्रं स्यादिति कौरव ।।

sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa | mā caitadvyādhimaraṇaṃ kṣatraṃ syāditi kaurava ||

Verse 27

कोपिताः पाण्डवा नित्यं मयाऽश्रित्य सुयोधनम् । अवश्यभावी ह्यर्थोऽयं यो न शक्यो निवर्तितुम् ।।

kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayā'śritya suyodhanam | avaśyabhāvī hyartho'yaṃ yo na śakyo nivartitum ||

Verse 28

दैवं पुरुषकारेण को विवर्तितुमुत्सहेत्। पृथिवीक्षयसंशीनि निमित्तानि पितामह ।। अवकीर्णस्त्यक्तः ।।

daivaṃ puruṣakāreṇa ko vivartitumutsahet| pṛthivīkṣayasaṃśīni nimittāni pitāmaha || avakīrṇastyaktaḥ ||

Verse 29

भवद्भिरुपलब्धानि कथितानि च संसदि । पाण्डवा वासुदेवश्च विदिता मम सर्वशः।।

bhavadbhirupalabdhāni kathitāni ca saṃsadi | pāṇḍavā vāsudevaśca viditā mama sarvaśaḥ||

Verse 30

अजेयाः पुरुषैरन्यैरिति तंश्चोत्सहामहे। विजयिष्ये रणे पाण्डूनिति मे निश्चितः मनः ।। निवर्तितुं निवर्तयितुम् ।।

ajeyāḥ puruṣairanyairiti taṃścotsahāmahe| vijayiṣye raṇe pāṇḍūniti me niścitaḥ manaḥ || nivartituṃ nivartayitum ||

Verse 31

न च शक्यमवस्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् । धनंजयेन योत्स्येऽहं स्वधर्मप्रीतमानसः ।।

na ca śakyamavasraṣṭuṃ vairametatsudāruṇam | dhanaṃjayena yotsye'haṃ svadharmaprītamānasaḥ ||

Verse 32

अनुजानीष्व मां तात युद्धाय कृतनिश्चयम् । अनुज्ञातस्त्वया वीर युध्येयमिति मे मतिः ।।

anujānīṣva māṃ tāta yuddhāya kṛtaniścayam | anujñātastvayā vīra yudhyeyamiti me matiḥ ||

Verse 33

दुरुक्तं विप्रतीपं वा रभसाच्चापलात्तथा । यन्मयेह कृतं किंचित्तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ।। पाण्डूनर्जुनं विहाय चतुरः । अर्जुनेन योत्स्ये अन्यान्विजेष्ये इति भावः ।।

duruktaṃ vipratīpaṃ vā rabhasāccāpalāttathā | yanmayeha kṛtaṃ kiṃcittanme tvaṃ kṣantumarhasi || pāṇḍūnarjunaṃ vihāya caturaḥ | arjunena yotsye anyānvijeṣye iti bhāvaḥ ||

Verse 34

भीष्म उवाच। 6-112-34x न चेच्छक्यमवस्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम्। अनुजानामि कर्ण त्वां युध्यस्व स्वर्गकाम्यया ।।

bhīṣma uvāca| 6-112-34x na cecchakyamavasraṣṭuṃ vairametatsudāruṇam| anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā ||

Verse 35

निर्मन्युर्गतसंरम्भः कृतकर्मा रणे स्म ह। यथाशक्ति यथोत्साहं सतां वृत्तेषु वृत्तवान् ।।

nirmanyurgatasaṃrambhaḥ kṛtakarmā raṇe sma ha| yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān ||

Verse 36

अहं त्वामनुजानामि यदिच्छसि तदाप्नुहि । क्षत्रधर्मजिताँल्लोकानवाप्स्यसि धनंजयात् ।।

ahaṃ tvāmanujānāmi yadicchasi tadāpnuhi | kṣatradharmajitā~llokānavāpsyasi dhanaṃjayāt ||

Verse 37

युध्यस्व निरहंकारो बलवीर्यव्यपाश्रयः । धर्म्याद्धि युद्धादधिकं क्षत्रियस्य न विद्यते ।।

yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ | dharmyāddhi yuddhādadhikaṃ kṣatriyasya na vidyate ||

Verse 38

प्रशमे हि कृतो यत्नः सुमहान्सुचिरं मया। न चैव शकितः कर्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ।।

praśame hi kṛto yatnaḥ sumahānsuciraṃ mayā| na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmastato jayaḥ ||

Verse 39

सञ्जय उवाच। इत्युक्तवति गाङ्गेये अभिवाद्योपमन्त्र्य च। राधेयो रथमारुह्य प्रायात्तव सुतं प्रति ।।

sañjaya uvāca| ityuktavati gāṅgeye abhivādyopamantrya ca| rādheyo rathamāruhya prāyāttava sutaṃ prati ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। इत्येतद्बहुवृत्तान्तं भीष्मपर्वाखिलं मया। शृण्वते ते महाराज प्रोक्तं पापहरं शुभम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityetadbahuvṛttāntaṃ bhīṣmaparvākhilaṃ mayā| śṛṇvate te mahārāja proktaṃ pāpaharaṃ śubham ||

Verse 41

यः श्रावयेत्सदा राजन्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । श्रद्धावन्तश्च ये चापि श्रोष्यन्ति मनुजा भुवि ।।

yaḥ śrāvayetsadā rājanbrāhmaṇānvedapāragān | śraddhāvantaśca ye cāpi śroṣyanti manujā bhuvi ||

Verse 42

विधूय सर्वपापानि विहायान्ते कलेवरम् । प्रयान्ति तत्पदं विष्णोर्यत्प्राप्य न निवर्तते ।।

vidhūya sarvapāpāni vihāyānte kalevaram | prayānti tatpadaṃ viṣṇoryatprāpya na nivartate ||

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भारतं भरतर्षभ। शृणुयात्सिद्धिमन्विच्छन्निह वामुत्र मानवः ।।

tasmātsarvaprayatnena bhārataṃ bharatarṣabha| śṛṇuyātsiddhimanvicchanniha vāmutra mānavaḥ ||

Verse 44

भोजनं भोजयेद्विप्रान्गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् । भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दद्यात्पानीयमुत्तमम् ।।

bhojanaṃ bhojayedviprāngandhamālyairalaṅkṛtān | bhīṣmaparvaṇi rājendra dadyātpānīyamuttamam ||