Adhyaya 12

Verse 1

क्रौञ्चदिद्वीपवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। उत्तरेषु च कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा। एवं तत्र महाराज ब्रुवतश्च निबोध मे ।।

krauñcadidvīpavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| uttareṣu ca kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā| evaṃ tatra mahārāja bruvataśca nibodha me ||

Verse 2

घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः । सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो जलसागरः ।।

ghṛtatoyaḥ samudro'tra dadhimaṇḍodako'paraḥ | surodaḥ sāgaraścaiva tathānyo jalasāgaraḥ ||

Verse 3

परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप । पर्वताश्च महाराज समुद्रैः परिवारिताः ।।

paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa | parvatāśca mahārāja samudraiḥ parivāritāḥ ||

Verse 4

गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् । पर्वतः पश्चिमे कृष्णो नारायणसखो नृप ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भूमिपर्वणि द्वादशोऽध्यायः ।। ।। समाप्तमिदं भूमिपर्व ।।

gaurastu madhyame dvīpe girirmānaḥśilo mahān | parvataḥ paścime kṛṣṇo nārāyaṇasakho nṛpa || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhūmiparvaṇi dvādaśo'dhyāyaḥ || || samāptamidaṃ bhūmiparva ||

Verse 5

तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः । प्रसन्नश्चाभवत्तत्र प्रजानां व्यदधत्सुखम् ।।

tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ | prasannaścābhavattatra prajānāṃ vyadadhatsukham ||

Verse 6

कुशस्तम्बः कुशद्वीपे मध्ये जनपदैः सह । संपूज्यते शाल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ।।

kuśastambaḥ kuśadvīpe madhye janapadaiḥ saha | saṃpūjyate śālmaliśca dvīpe śālmalike nṛpa ||

Verse 7

क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः । संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ।।

krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ | saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā ||

Verse 8

गोमन्तः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् । यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः ।।

gomantaḥ parvato rājansumahānsarvadhātumān | yatra nityaṃ nivasati śrīmānkamalalocanaḥ ||

Verse 9

मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः । कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः ।।

mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhurnārāyaṇo hariḥ | kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiścitaḥ ||

Verse 10

सुनामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः । द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः ।।

sunāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ | dyutimānnāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ ||

Verse 11

चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः । षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः ।।

caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ | ṣaṣṭho harigirirnāma ṣaḍete parvatottamāḥ ||

Verse 12

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः सर्वभागशः । औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ।।

teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ sarvabhāgaśaḥ | audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam ||

Verse 13

तृतीयं सुरथाकारं चतुर्थं कम्बलं स्मृतम् । धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं प्रभाकरम् ।।

tṛtīyaṃ surathākāraṃ caturthaṃ kambalaṃ smṛtam | dhṛtimatpañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ prabhākaram ||

Verse 14

सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षलम्भकाः । एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर ।।

saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣalambhakāḥ | eteṣu devagandharvāḥ prajāśca jagatīśvara ||

Verse 15

विहरन्ते रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः। न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योपि वा नृप ।।

viharante ramante ca na teṣu mriyate janaḥ| na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyopi vā nṛpa ||

Verse 16

गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव । अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर ।।

gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraśca pārthiva | avaśiṣṭeṣu sarveṣu vakṣyāmi manujeśvara ||

Verse 17

यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः श्रृणु । क्रौञ्चद्वीपे महारा क्रौञ्चो नाम महागिरिः ।।

yathāśrutaṃ mahārāja tadavyagramanāḥ śrṛṇu | krauñcadvīpe mahārā krauñco nāma mahāgiriḥ ||

Verse 18

क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः। अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः ।

krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ| andhakārātparo rājanmainākaḥ parvatottamaḥ |

Verse 19

मैनाकात्परतो रादन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः । गोविन्दात्परतो राजन्निबिडो नाम पर्वतः ।।

mainākātparato rādangovindo giriruttamaḥ | govindātparato rājannibiḍo nāma parvataḥ ||

Verse 20

परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन । देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।।

parastu dviguṇasteṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana | deśāṃstatra pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śrṛṇu ||

Verse 21

क्रोञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह ।।

kroñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ| manonugātparaścoṣṇo deśaḥ kurukulodvaha ||

Verse 22

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावारादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।।

uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvārādandhakārakaḥ| andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ ||

Verse 23

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप ।।

munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ| siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa ||

Verse 24

एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः । पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान् ।।

ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ | puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnavān ||

Verse 25

तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः । तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः ।।

tatra nityaṃ prabhavati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ | taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣayaḥ ||

Verse 26

वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप। जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत ।।

vāgbhirmanonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa| jambūdvīpātpravartante ratnāni vividhānyuta ||

Verse 27

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम। ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च ।।

dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurusattama| brahmacaryeṇa satyena prajānāṃ hi damena ca ||

Verse 28

आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः। एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत। उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ।।

ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ| eko janapado rājandvīpeṣveteṣu bhārata| uktā janapadā yeṣu dharmaścaikaḥ pradṛśyate ||

Verse 29

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः । द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ।।

īśvaro daṇḍamudyamya svayameva prajāpatiḥ | dvīpānetānmahārāja rakṣaṃstiṣṭhati nityadā ||

Verse 30

स राजा स शिवो राजन्स पिता प्रतितामहः । गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ।।

sa rājā sa śivo rājansa pitā pratitāmahaḥ | gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ ||

Verse 31

भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् । सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा ।।

bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayamupasthitam | siddhameva mahābāho taddhi bhuñjanti nityadā ||

Verse 32

ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः। चतुरश्र महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ।।

tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ| caturaśra mahārāja trayastriṃśattu maṇḍalam ||

Verse 33

तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः। दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः ।।

tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ| diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ ||

Verse 34

सुप्रतीकस्तदा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः। तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे ।। मानःशिलो मनःशिलामयः ।।

supratīkastadā rājanprabhinnakaraṭāmukhaḥ| tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātumihotsahe || mānaḥśilo manaḥśilāmayaḥ ||

Verse 35

असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि ।।

asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryagūrdhvamadhastathā | tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva hi ||

Verse 36

असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः । पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः ।। तस्य गजचतुष्टयस्य पृथिव्या आश्रयभूतस्य । तत्कस्योपरिवर्तते इति दुर्वचम्। तेन ईश्वरशक्त्यैव दिग्गजा ध्रियन्त इति भावः ।।

asaṃbaddhā mahārāja tānnigṛhṇanti te gajāḥ | puṣkaraiḥ padmasaṃkāśairvikasadbhirmahāprabhaiḥ || tasya gajacatuṣṭayasya pṛthivyā āśrayabhūtasya | tatkasyoparivartate iti durvacam| tena īśvaraśaktyaiva diggajā dhriyanta iti bhāvaḥ ||

Verse 37

शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः । श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः । आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ।।

śatadhā punarevāśu te tānmuñcanti nityaśaḥ | śvasadbhirmucyamānāstu diggajairiha mārutāḥ | āgacchanti mahārāja tatastiṣṭhanti vai prajāḥ ||

Verse 38

धृतराष्ट्र उवाच। परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः। दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| paro vai vistaro'tyarthaṃ tvayā sañjaya kīrtitaḥ| darśitaṃ dvīpasaṃsthānamuttaraṃ brūhi sañjaya ||

Verse 39

सञ्जय उवाच। उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः । स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः ।। पुष्करैः शुण्डाग्रैः ।।

sañjaya uvāca| uktā dvīpā mahārāja grahaṃ vai śṛṇu tattvataḥ | svarbhānoḥ kauravaśreṣṭha yāvadeva pramāṇataḥ || puṣkaraiḥ śuṇḍāgraiḥ ||

Verse 40

परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः । योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ।।

parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ | yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai ||

Verse 41

परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ । षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ।। उत्तरं सूर्येन्दुराहुप्रमाणम् ।।

pariṇāhena ṣaṭtriṃśadvipulatvena cānagha | ṣaṣṭimāhuḥ śatānyasya budhāḥ paurāṇikāstathā || uttaraṃ sūryendurāhupramāṇam ||

Verse 42

चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः । विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ।। परिणाहेन परिधिना षट्त्रिंशत्सहस्राणि विपुलत्वेन ततोऽप्याधिक्येन ।।

candramāstu sahasrāṇi rājannekādaśa smṛtaḥ | viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśattu maṇḍalam || pariṇāhena paridhinā ṣaṭtriṃśatsahasrāṇi vipulatvena tato'pyādhikyena ||

Verse 43

एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः ।।

ekonaṣaṣṭiviṣkambhaṃ śītaraśmermahātmanaḥ ||

Verse 44

सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन। विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम् ।।

sūryastvaṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana| viṣkambheṇa tato rājanmaṇḍalaṃ triṃśatā samam ||

Verse 45

अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ। श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः ।। षष्टिर्योजनानि परिणाह एवेत्यर्थः ।।

aṣṭapañcāśataṃ rājanvipulatvena cānagha| śrūyate paramodāraḥ patago'sau vibhāvasuḥ || ṣaṣṭiryojanāni pariṇāha evetyarthaḥ ||

Verse 46

एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत । स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया ।।

etatpramāṇamarkasya nirdiṣṭamiha bhārata | sa rāhuśchādayatyetau yathākālaṃ mahāttayā ||

Verse 47

चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः । इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा ।।

candrādityau mahārāja saṃkṣepo'yamudāhṛtaḥ | ityetatte mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā ||

Verse 48

सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि । यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत् ।।

sarvamuktaṃ yathātattvaṃ tasmācchamamavāpnuhi | yathoddiṣṭaṃ mayā proktaṃ sanirmāṇamidaṃ jagat ||

Verse 49

तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति। श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् ।।

tasmādāśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati| śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam ||

Verse 50

श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते ।।

śrīmānbhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ | āyurbalaṃ ca kīrtiśca tasya tejaśca vardhate ||

Verse 51

यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ।।

yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ | prīyante pitarastasya tathaiva ca pitāmahāḥ ||

Verse 52

इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम्। पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि ।।

idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam| pūrvaiḥ pravartitaṃ puṇyaṃ tatsarvaṃ śrutavānasi ||