Adhyaya 11

Verse 1

शाकद्वीपवर्णनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सञ्जय। विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं तु तत्त्वतः ।।

śākadvīpavarṇanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| jambūkhaṇḍastvayā prokto yathāvadiha sañjaya| viṣkambhamasya prabrūhi parimāṇaṃ tu tattvataḥ ||

Verse 2

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम् । शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च सञ्जय ।।

samudrasya pramāṇaṃ ca samyagacchidradarśanam | śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca sañjaya ||

Verse 3

शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च। ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ।।

śālmaliṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca| brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayostathā ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं सन्ततं जगत्। सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भूमिपर्वणि एकादशोऽध्यायः ।।

sañjaya uvāca| rājansubahavo dvīpā yairidaṃ santataṃ jagat| sapta dvīpānpravakṣyāmi candrādityau grahaṃ tathā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhūmiparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशांपते। षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ।। ग्रहं राहुम् ।।

aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanāni viśāṃpate| ṣaṭ śatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ || grahaṃ rāhum ||

Verse 6

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ।। पर्वताकृतित्वाज्जम्बुपर्वत इत्युच्यते ।।

lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ | nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ || parvatākṛtitvājjambuparvata ityucyate ||

Verse 7

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः। सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ।।

naikadhātuvicitraiśca parvatairupaśobhitaḥ| siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ ||

Verse 8

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव । शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ।।

śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvadiha pārthiva | śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana ||

Verse 9

जम्बूद्वीपपरमाणेन द्विगुणः स नराधिप । विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः ।।

jambūdvīpaparamāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa | viṣkambheṇa mahārāja sāgaro'pi vibhāgaśaḥ ||

Verse 10

क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारिताः । तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः। कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ।।

kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritāḥ | tatra puṇyā janapadāstatra na mriyate janaḥ| kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te ||

Verse 11

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ। उक्त एष महाराज किमन्यत्कथयामि ते ।।

śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadbharatarṣabha| ukta eṣa mahārāja kimanyatkathayāmi te ||

Verse 12

धृतराष्ट्र उवाच। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह सञ्जय । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadiha sañjaya | uktastvayā mahāprājña vistaraṃ brūhi tattvataḥ ||

Verse 13

सञ्जय उवाच। तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु ।।

sañjaya uvāca| tathaiva parvatā rājansaptātra maṇibhūṣitāḥ| ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu ||

Verse 14

अतीव गुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ।।

atīva guṇavatsarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa ||

Verse 15

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते। प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः ।।

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate| prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ ||

Verse 16

ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः । ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः ।।

tato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ | tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ ||

Verse 17

ततो नित्युमुपादत्ते वासवः परमं जलम्। ततो वर्षं प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर ।।

tato nityumupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam| tato varṣaṃ prabhavati varṣakāle janeśvara ||

Verse 18

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता। रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ।। क्षेत्रफलतः पञ्चसहस्रायामत्वाज्जम्बूद्वीपस्य तदुभयतः पञ्चपञ्चभिः सहस्रैः समुद्रस्य विष्कम्भो विस्तारः तेन समुद्रस्य द्वीपस्य पञ्चदशसहस्रयोजनो व्यासः। द्विगुणः दशसहस्रयोजनः परिमण्डलश्चेदुभयतः समुद्रवेष्टनेन सह चत्वारिंशत्सहस्रः। एवं तृतीयोऽशीतिसहस्रः। चतुर्थः षष्टिसहस्राधिकं लक्षम्। पञ्चमो लक्षत्रयं विंशतिसहस्राणि । षष्ठो लक्षषङ्कं चत्वारिंशत्सहस्राणि। सप्तमो द्वादशलक्षाण्यशीतिसहस्राणि। एतेषां संकलने पञ्चविंशतिलक्षाणि पञ्चत्रिंशत्सहस्राणि योजनानि सप्तानां द्वीपानां समुद्राणं विस्तारः।।

uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā| revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ || kṣetraphalataḥ pañcasahasrāyāmatvājjambūdvīpasya tadubhayataḥ pañcapañcabhiḥ sahasraiḥ samudrasya viṣkambho vistāraḥ tena samudrasya dvīpasya pañcadaśasahasrayojano vyāsaḥ| dviguṇaḥ daśasahasrayojanaḥ parimaṇḍalaścedubhayataḥ samudraveṣṭanena saha catvāriṃśatsahasraḥ| evaṃ tṛtīyo'śītisahasraḥ| caturthaḥ ṣaṣṭisahasrādhikaṃ lakṣam| pañcamo lakṣatrayaṃ viṃśatisahasrāṇi | ṣaṣṭho lakṣaṣaṅkaṃ catvāriṃśatsahasrāṇi| saptamo dvādaśalakṣāṇyaśītisahasrāṇi| eteṣāṃ saṃkalane pañcaviṃśatilakṣāṇi pañcatriṃśatsahasrāṇi yojanāni saptānāṃ dvīpānāṃ samudrāṇaṃ vistāraḥ||

Verse 19

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः । नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ।।

uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ | navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmānujjvalavigrahaḥ | yataḥ śyāmatvamāpannāḥ prajā janapadeśvara ||

Verse 20

धृतराष्ट्र उवाच। सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं सञ्जय त्वया। प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sumahānsaṃśayo me'dya prokto'yaṃ sañjaya tvayā| prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatāmiha ||

Verse 21

सञ्जय उवाच। सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन। गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णान्तरे नृप ।। रेवती ज्योतिर्मण्डलरूपेण दिवि विभ्रम्यमाणापि दिव्येन रूपेणात्रापि वर्तते एव । विधिर्मर्यादा पितामहेन कृता ।।

sañjaya uvāca| sarveṣveva mahārāja dvīpeṣu kurunandana| gauraḥ kṛṣṇaśca patagastayorvarṇāntare nṛpa || revatī jyotirmaṇḍalarūpeṇa divi vibhramyamāṇāpi divyena rūpeṇātrāpi vartate eva | vidhirmaryādā pitāmahena kṛtā ||

Verse 22

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्माच्छ्यामो गिरिःस्मृतः पतगवर्णं व्याचष्टे तमोरिति। मिश्रोवर्णः पतग इत्यर्थः ।।

śyāmo yasmātpravṛtto vai tasmācchyāmo giriḥsmṛtaḥ patagavarṇaṃ vyācaṣṭe tamoriti| miśrovarṇaḥ pataga ityarthaḥ ||

Verse 23

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः । केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते ।।

tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ | kesaraḥ kesarayuto yato vātaḥ pravartate ||

Verse 24

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः। वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः ।।

teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ| varṣāṇi teṣu kauravya saptoktāni manīṣibhiḥ ||

Verse 25

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः । जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः ।।

mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ | jaladhāro mahārāja sukumāra iti smṛtaḥ ||

Verse 26

रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः । केसरस्याथ मौदाकी परेण तु महापुमान् ।।

revatasya tu kaumāraḥ śyāmasya maṇikāñcanaḥ | kesarasyātha maudākī pareṇa tu mahāpumān ||

Verse 27

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च। जम्बूद्वीपेन संक्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ।।

parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvameva ca| jambūdvīpena saṃkyātastasya madhye mahādrumaḥ ||

Verse 28

शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा। तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ।।

śāko nāma mahārāja prajā tasya sadānugā| tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ ||

Verse 29

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च। धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ।।

tatra gacchanti siddhāśca cāraṇā daivatāni ca| dhārmikāśca prajā rājaṃścatvāro'tīva bhārata ||

Verse 30

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते । दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ।।

varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno'tra dṛśyate | dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ ||

Verse 31

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः। नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता ।।

prajāstatra vivardhante varṣāsviva samudragāḥ| nadyaḥ puṇyajalāstatra gaṅgā ca bahudhā gatā ||

Verse 32

सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा। महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी ।।

sukumārī kumārī ca śītāśī veṇikā tathā| mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī ||

Verse 33

चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम । तत्र प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह ।।

cakṣurvardhanikā caiva nadī bharatasattama | tatra pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha ||

Verse 34

सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः । न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।।

sahasrāṇāṃ śatānyeva yato varṣati vāsavaḥ | na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca ||

Verse 35

शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः । तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः ।।

śakyante parisaṃkhyātuṃ puṇyāstā hi saridvarāḥ | tatra puṇyā janapadāścatvāro lokasaṃmatāḥ ||

Verse 36

मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप ।।

maṅgāśca maśakāścaiva mānasā mandagāstathā | maṅgā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa ||

Verse 37

मशकेषु च राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः । मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः ।।

maśakeṣu ca rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ | mānasāśca mahārāja vaiśyadharmopajīvinaḥ ||

Verse 38

सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः । शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ।।

sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ | śūdrāstu mandagā nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ ||

Verse 39

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ।।

na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ| svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparam ||

Verse 40

एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम्। एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ।।

etāvadeva śakyaṃ tu tatra dvīpe prabhāṣitum| etadeva ca śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi ||