Adhyaya 119

Verse 1

भीष्मनिपातः ।। 1 ।। एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः ।।

bhīṣmanipātaḥ || 1 || evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam | vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ ||

Verse 2

शतघ्नीभिः सुघोराभिः परिघैश्च परश्वथैः । मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीयैश्च सर्वशः ।।

śataghnībhiḥ sughorābhiḥ parighaiśca paraśvathaiḥ | mudgarairmusalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇīyaiśca sarvaśaḥ ||

Verse 3

शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च सर्वशः ।।

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca śaktitomarakampanaiḥ | nārācairvatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca sarvaśaḥ ||

Verse 4

अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः । स विशीर्णतनुत्रामाः पीडितो बहुभिस्तदा ।।

atāḍayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ | sa viśīrṇatanutrāmāḥ pīḍito bahubhistadā ||

Verse 5

न विव्यथे तदा भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु । संदीप्तशरचापाग्निरस्त्रप्रसृतमारुतः ।।

na vivyathe tadā bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu | saṃdīptaśaracāpāgnirastraprasṛtamārutaḥ ||

Verse 6

नेमिनिर्ह्रादसंतापो महास्त्रोदयपावकः । चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः ।।

neminirhrādasaṃtāpo mahāstrodayapāvakaḥ | citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ ||

Verse 7

युगान्तागनिसमप्रख्यः परेषां समपद्यत । निवृत्य रथसङ्घानामन्तरेण विनिःसृतः।।

yugāntāganisamaprakhyaḥ pareṣāṃ samapadyata | nivṛtya rathasaṅghānāmantareṇa viniḥsṛtaḥ||

Verse 8

दृश्यते स्म नेरन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् । ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च ।।

dṛśyate sma nerandrāṇāṃ punarmadhyagataścaran | tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketumatītya ca ||

Verse 9

पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद विशांपते। ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनञ्जयम् ।।

pāṇḍavānīkinīmadhyamāsasāda viśāṃpate| tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam ||

Verse 10

द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । भीमघोषैर्महावेगैर्मर्मावरणभेदिभिः ।।

drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam | bhīmaghoṣairmahāvegairmarmāvaraṇabhedibhiḥ ||

Verse 11

षडेतान्निशितैर्भीष्मः प्रविव्याधोत्तकैः शरैः । तस्य ते निशितान्बाणात्सन्निवार्य महारथाः ।।

ṣaḍetānniśitairbhīṣmaḥ pravivyādhottakaiḥ śaraiḥ | tasya te niśitānbāṇātsannivārya mahārathāḥ ||

Verse 12

दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा । शिखण्डी तु महाबाणान्यान्मुमोच महारथः ।।

daśabhirdaśabhirbhīṣmamardayāmāsurojasā | śikhaṇḍī tu mahābāṇānyānmumoca mahārathaḥ ||

Verse 13

न चक्रुस्ते रुजं तस्य स्वर्मपुङ्खाः शिलाशिताः। ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यधावत ।।

na cakruste rujaṃ tasya svarmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ| tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyadhāvata ||

Verse 14

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्। भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः ।।

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat| bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ ||

Verse 15

द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः । भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च ।।

droṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ | bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva ca ||

Verse 16

सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः । तत्र शस्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः ।।

saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinamabhidrutāḥ | tatra śastrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ ||

Verse 17

अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्चादयन्तश्च पाण्डवम् । तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति ।।

abhipeturbhṛśaṃ kruddhāścādayantaśca pāṇḍavam | teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati ||

Verse 18

उद्धूतानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये । घ्नत त्वरत गृह्णीत विद्ध्यध्वमवकर्तत ।।

uddhūtānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye | ghnata tvarata gṛhṇīta viddhyadhvamavakartata ||

Verse 19

इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति । तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः ।।

ityāsīttumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati | taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 20

अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ । सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

abhyadhāvanparīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha | sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 21

विराटद्रुषदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः । अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्च्छिताः ।।

virāṭadruṣadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ | abhimanyuśca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrcchitāḥ ||

Verse 22

समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः । तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।।

samabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ | teṣāṃ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam ||

Verse 23

संग्रमे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव । शिखण्डी तु रणे श्रेष्ठो रक्ष्ममाणः किरीटिना ।।

saṃgrame bharataśreṣṭha devānāṃ dānavairiva | śikhaṇḍī tu raṇe śreṣṭho rakṣmamāṇaḥ kirīṭinā ||

Verse 24

अविध्यद्दशभिर्भीषअमं छिन्नधन्वानमाहवे। सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे ।।

avidhyaddaśabhirbhīṣaamaṃ chinnadhanvānamāhave| sārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide ||

Verse 25

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम्। तदप्यस्य शितैर्बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः ।।

so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo vegavattaram| tadapyasya śitairbāṇaistribhiściccheda phalgunaḥ ||

Verse 26

एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः । धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य सव्यसाची परंतपः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttamāttaṃ punaḥ punaḥ | dhanuściccheda bhīṣmasya savyasācī paraṃtapaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe ekonaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 27

स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धाः सृक्किणी परिसंलिहन् । शक्तिं जग्राह तरसा गिरीणामपि दारणीम् ।।

sa cchinnadhanvā saṃkruddhāḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan | śaktiṃ jagrāha tarasā girīṇāmapi dāraṇīm ||

Verse 28

तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति । तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव ।।

tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati | tāmāpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīmaśanīmiva ||

Verse 29

समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः । तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः ।।

samādatta śitānbhallānpañca pāṇḍavanandanaḥ | tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 30

संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मवाहुप्रवेरिताम् । सा पपात तथा च्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना ।।

saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmavāhupraveritām | sā papāta tathā cchinnā saṃkruddhena kirīṭinā ||

Verse 31

मेघबृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा । छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः ।

meghabṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā | chinnāṃ tāṃ śaktimālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ |

Verse 32

अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः। शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् ।।

acintayadraṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ| śakto'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān ||

Verse 33

यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः । अजय्यश्चैव सर्वेषां लोकानामिति मे मतिः । कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवान् ।।

yadyeṣāṃ na bhavedgoptā viṣvakseno mahābalaḥ | ajayyaścaiva sarveṣāṃ lokānāmiti me matiḥ | kāraṇadvayamāsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavān ||

Verse 34

अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः। पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदवहम् ।।

avadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ| pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīmudavaham ||

Verse 35

स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा । तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः ।।

svacchandamaraṇaṃ dattamavadhyatvaṃ raṇe tathā | tasmānmṛtyumahaṃ manye prāptakālamivātmanaḥ ||

Verse 36

एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः । ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन् ।।

evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ | ṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmamabruvan ||

Verse 37

यत्ते व्यवसितं तात तदस्माकमपि प्रियम् । तत्कुरुष्व महाराज युद्धे बुद्धिं निवर्तय ।। आत्तमात्तं गृहीतं गृहीतम् ।।

yatte vyavasitaṃ tāta tadasmākamapi priyam | tatkuruṣva mahārāja yuddhe buddhiṃ nivartaya || āttamāttaṃ gṛhītaṃ gṛhītam ||

Verse 38

अस्य वाक्यस्य निधने प्रादुसासीच्छिवोऽनिलः । अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः ।। व्यवसितं निश्चितम् ।।

asya vākyasya nidhane prādusāsīcchivo'nilaḥ | anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiśca samanvitaḥ || vyavasitaṃ niścitam ||

Verse 39

देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः। पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि मारिष ।।

devadundubhayaścaiva saṃpraṇedurmahāsvanāḥ| papāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari māriṣa ||

Verse 40

न च ताः शुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां गिरः। ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा ।। निधने समाप्तौ ।।

na ca tāḥ śuśruve kaścitteṣāṃ saṃvadatāṃ giraḥ| ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā || nidhane samāptau ||

Verse 41

संभ्रमश्च महानासीत्रिदशानां विशांपते । पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा ।।

saṃbhramaśca mahānāsītridaśānāṃ viśāṃpate | patiṣyati rathādbhīṣme sarvalokapriye tadā ||

Verse 42

इति देवगणानां च वाक्यं श्रुत्वा महातपाः। ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ।।

iti devagaṇānāṃ ca vākyaṃ śrutvā mahātapāḥ| tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata ||

Verse 43

भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः । शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम् ।।

bhidyamānaḥ śitairbāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ | śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham ||

Verse 44

आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः । स तेनाभिहतः सङ्ख्ये भीष्मः कुरुपितामहः ।।

ājaghānorasi kruddho navabhirniśitaiḥ śaraiḥ | sa tenābhihataḥ saṅkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ||

Verse 45

नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाऽचलः । ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः ।।

nākampata mahārāja kṣitikampe yathā'calaḥ | tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ ||

Verse 46

गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्। पुनः पुनः शतैरेनं त्वरमाणो धनञ्जयः ।।

gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat| punaḥ punaḥ śatairenaṃ tvaramāṇo dhanañjayaḥ ||

Verse 47

सर्वगात्रेषु संक्रुद्धस्तथा मर्मस्वताडयत् । एवमन्यैरपि भृशं विद्ध्यमानः सहस्रशः ।।

sarvagātreṣu saṃkruddhastathā marmasvatāḍayat | evamanyairapi bhṛśaṃ viddhyamānaḥ sahasraśaḥ ||

Verse 48

तानप्याशु शरैर्भीष्मः प्रविव्याध महारथः । तैश्च मुक्ताञ्छरान्भीष्मो युधि सत्यपराक्रमः ।।

tānapyāśu śarairbhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ | taiśca muktāñcharānbhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ ||

Verse 49

निवारयामास शरैः समं सन्नतपर्वभिः । शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महारथः ।।

nivārayāmāsa śaraiḥ samaṃ sannataparvabhiḥ | śikhaṇḍī tu raṇe bāṇānyānmumoca mahārathaḥ ||

Verse 50

न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलासिताः । ततः किरीटी संक्रुद्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत ।।

na cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāsitāḥ | tataḥ kirīṭī saṃkruddho bhīṣmamevābhyavartata ||

Verse 51

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्। अथैनं नवभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ।।

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat| athainaṃ navabhirviddhvā dhvajamekena cicchide ||

Verse 52

सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् । सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो बलवत्तरम् ।।

sārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat | so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo balavattaram ||

Verse 53

तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरघातयत् । निमेषार्धेन कौन्तेय आत्तमात्तं महारणे ।।

tadapyasya śitairbhallaistridhā tribhiraghātayat | nimeṣārdhena kaunteya āttamāttaṃ mahāraṇe ||

Verse 54

एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यथ। ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नात्यवर्तत ।।

evamasya dhanūṃṣyājau ciccheda subahūnyatha| tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nātyavartata ||

Verse 55

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्। सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत ।।

athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat| so'tividdho maheṣvāso duḥśāsanamabhāṣata ||

Verse 56

एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः । शरैरनेकसाहस्त्रैर्मामेवाभ्यपतद्रणे ।।

eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ | śarairanekasāhastrairmāmevābhyapatadraṇe ||

Verse 57

न चैष समरे शक्यो जेतुं वज्रभृता अपि। न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः ।।

na caiṣa samare śakyo jetuṃ vajrabhṛtā api| na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ ||

Verse 58

मां चापि शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्या महारथाः । ऋतेऽर्जुनं सुसंक्रुद्धमेतत्सत्यं ब्रवीमि ते ।।

māṃ cāpi śaktā nirjetuṃ kimu martyā mahārathāḥ | ṛte'rjunaṃ susaṃkruddhametatsatyaṃ bravīmi te ||

Verse 59

एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे ।।

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ| śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge ||

Verse 60

ततो दुःशासनं भीष्मः स्मयमान इवाब्रवीत् । अर्दितो निशितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना ।।

tato duḥśāsanaṃ bhīṣmaḥ smayamāna ivābravīt | ardito niśitairbāṇairbhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā ||

Verse 61

वज्राशनिसमस्पर्शाः सुपुङ्खाः सुप्रतेजनाः । सुमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाःशिखण्डिनः ।। मुनितेजसा व्यासप्रभावेन ।।

vajrāśanisamasparśāḥ supuṅkhāḥ supratejanāḥ | sumuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥśikhaṇḍinaḥ || munitejasā vyāsaprabhāvena ||

Verse 62

निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः । सुसला इव मे ध्नन्ति नेमे बाणः शिखण्डिनः ।।

nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ | susalā iva me dhnanti neme bāṇaḥ śikhaṇḍinaḥ ||

Verse 63

वज्रदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगदुरासदाः । मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ।।

vajradaṇḍasamasparśā vajravegadurāsadāḥ | mama prāṇānārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||

Verse 64

नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवागताः । गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ।।

nāśayantīva me prāṇānyamadūtā ivāgatāḥ | gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||

Verse 65

भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः। समाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः ।।

bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ| samāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||

Verse 66

अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः । कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमां सेगवा इव ।। अव्यवच्छिन्नाः संतताःच ।।

arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ | kṛntanti mama gātrāṇi māghamāṃ segavā iva || avyavacchinnāḥ saṃtatāḥca ||

Verse 67

सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाःक । वीरं गाण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम् ।।

sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryuranye narādhipāḥka | vīraṃ gāṇḍīvadhanvānamṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam ||

Verse 68

इति ब्रुवञ्छान्तनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम् । शक्तिं भीष्मः स पार्थाय ततश्चिक्षेप भारत ।।

iti bruvañchāntanavo didhakṣuriva pāṇḍavam | śaktiṃ bhīṣmaḥ sa pārthāya tataścikṣepa bhārata ||

Verse 69

तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत्। पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत ।।

tāmasya viśikhaiśchittvā tridhā tribhirapātayat| paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata ||

Verse 70

चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम् । खङ्गं चान्यतरप्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा ।। माघमा कर्कटी प्रोक्ता तदपत्यं तु सेगवा । यथा माघमां कर्कटी मातरं सेगवास्तदपत्यानि कृन्तन्ति उदरस्थान्यपत्यानि पृष्ठं विदार्य वहिर्नर्गच्छन्ति तद्वदित्यर्थः । तेन प्राणापहारिवेदनाजनकत्वं बामानां नेदं शिखण्डिबाणेषु संभवति । तेषां मदङ्गे पुष्पतुल्यत्वात्।।

carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam | khaṅgaṃ cānyataraprepsurmṛtyoragre jayāya vā || māghamā karkaṭī proktā tadapatyaṃ tu segavā | yathā māghamāṃ karkaṭī mātaraṃ segavāstadapatyāni kṛntanti udarasthānyapatyāni pṛṣṭhaṃ vidārya vahirnargacchanti tadvadityarthaḥ | tena prāṇāpahārivedanājanakatvaṃ bāmānāṃ nedaṃ śikhaṇḍibāṇeṣu saṃbhavati | teṣāṃ madaṅge puṣpatulyatvāt||

Verse 71

तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमत्सायकैस्तथा । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।।

tasya tacchatadhā carma vyadhamatsāyakaistathā | rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat ||

Verse 72

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वान्यनीकान्यचोदयत्। अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā svānyanīkānyacodayat| abhidravata gāṅgeyaṃ mā vo'stu bhayamaṇvapi ||

Verse 73

अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः। पट्टसैश्च सुनिस्त्रिंशैर्नाराचैश्च तथा शितैः ।।

atha te tomaraiḥ prāsairbāṇaughaiśca samantataḥ| paṭṭasaiśca sunistriṃśairnārācaiśca tathā śitaiḥ ||

Verse 74

वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः । सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामभूत्तदा ।।

vatsadantaiśca bhallaiśca tamekamabhidudruvuḥ | siṃhanādastato ghoraḥ pāṇḍavānāmabhūttadā ||

Verse 75

तथैव तव पुत्राश्च नेदुर्भीष्मजयैषिणः। तमेकमभ्यरक्षन्त सिंहनादांश्च चक्रिरे ।।

tathaiva tava putrāśca nedurbhīṣmajayaiṣiṇaḥ| tamekamabhyarakṣanta siṃhanādāṃśca cakrire ||

Verse 76

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह। दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे ।।

tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha| daśame'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame ||

Verse 77

आसीद्धोर इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव । सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ।।

āsīddhora ivāvarto muhūrtamudadheriva | sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram ||

Verse 78

असौम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ताऽभवत्तदा। समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन ।।

asaumyarūpā pṛthivī śoṇitāktā'bhavattadā| samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃcana ||

Verse 79

योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि । अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ।।

yodhānāmayutaṃ hatvā tasminsa daśame'hani | atiṣṭhadāhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu ||

Verse 80

ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनुर्धरः। मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम् ।।

tataḥ senāmukhe tasminsthitaḥ pārtho dhanurdharaḥ| madhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm ||

Verse 81

तत्राद्भुतमपश्याम पाण्डवानां पराक्रमम्। द्रावयामासुरिषुभिः सर्वान्भीष्मपदानुगान् ।।

tatrādbhutamapaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam| drāvayāmāsuriṣubhiḥ sarvānbhīṣmapadānugān ||

Verse 82

वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात्। पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्राद्रवाम रणे तदा ।।

vayaṃ śvetahayādbhītāḥ kuntīputrāddhanañjayāt| pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ prādravāma raṇe tadā ||

Verse 83

पाण्डवैः पञ्चभिः सार्धं सात्यकेन च धन्विना। धृष्टद्युम्नसुखैः सर्वैः पाञ्चालैश्च समन्ततःक ।।

pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā| dhṛṣṭadyumnasukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiśca samantataḥka ||

Verse 84

भिद्यमानाः शरैस्तीक्ष्णैः सर्वे कार्ष्णिपुरोगमैः। द्रोणद्रौणिकृतैः सार्धं सर्वे शल्यशलादयः। तावकाः समरे राजञ्जहुर्भीष्मं महामृधे ।।

bhidyamānāḥ śaraistīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ| droṇadrauṇikṛtaiḥ sārdhaṃ sarve śalyaśalādayaḥ| tāvakāḥ samare rājañjahurbhīṣmaṃ mahāmṛdhe ||

Verse 85

सौवीराः कितवाः प्राच्याःप्रतीच्योदीच्यमालवाः। अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।।

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥpratīcyodīcyamālavāḥ| abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ ||

Verse 86

साल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह। द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः। संग्रामे प्रजहुर्भीष्मं युध्यमानाः किरीटिना ।। अग्रे तेषाम्। मृत्योरिति चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । मृत्यवे इत्यर्थः ।।

sālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha| dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ| saṃgrāme prajahurbhīṣmaṃ yudhyamānāḥ kirīṭinā || agre teṣām| mṛtyoriti caturthyarthe ṣaṣṭhī | mṛtyave ityarthaḥ ||

Verse 87

ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः । परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरर्षैरवाकिरन् ।।

tatastamekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ | parikālya kurūnsarvāñśararṣairavākiran ||

Verse 88

निपातयत गृह्णीत युध्यध्वमवकृन्तत। इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति ।।

nipātayata gṛhṇīta yudhyadhvamavakṛntata| ityāsīttumulaḥ śabdo rājanbhīṣmarathaṃ prati ||

Verse 89

निहत्य समरे राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः । न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।।

nihatya samare rājañśataśo'tha sahasraśaḥ | na tasyāsīdanirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulamantaram ||

Verse 90

एवंभूतस्तव पिता शरैर्विशकलीकृतः। शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात् ।।

evaṃbhūtastava pitā śarairviśakalīkṛtaḥ| śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatadrathāt ||

Verse 91

किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् । हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च भारत ।।

kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām | hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca bhārata ||

Verse 92

पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहास्वनः । संपतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम् ।।

patamāne rathādbhīṣme babhūva sumahāsvanaḥ | saṃpatantamabhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham ||

Verse 93

सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः । स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन् ।।

saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatanhṛdayāni naḥ | sa papāta mahābāhurvasudhāmanunādayan ||

Verse 94

इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् । धरणीं न स पस्पर्श शरसङ्घैः समावृतः ।।

indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām | dharaṇīṃ na sa pasparśa śarasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ ||

Verse 95

शलतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम्। रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत् ।।

śalatalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham| rathātprapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat ||

Verse 96

अभ्यवर्षच्च पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी । पतन्स ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकरम् ।।

abhyavarṣacca parjanyaḥ prākampata ca medinī | patansa dadṛśe cāpi dakṣiṇena divākaram ||

Verse 97

संज्ञां चोपालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत । अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्या वाचः समन्ततः ।। प्राणपीडिता इति कo घo पाठः ।।

saṃjñāṃ copālabhadvīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata | antarikṣe ca śuśrāva divyā vācaḥ samantataḥ || prāṇapīḍitā iti kao ghao pāṭhaḥ ||

Verse 98

कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः । कालकर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने ।।

kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ | kālakartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane ||

Verse 99

स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत्। धारयिष्याम्यहं प्राणान्पतितिऽपि महीतले ।।

sthito'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyamabravīt| dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānpatiti'pi mahītale ||

Verse 100

उत्तरायणमन्विच्छन्सुगतिप्रतिकाङ्क्षया। तस्य तन्मतमाज्ञाय गह्गा हिमवतः सुताः ।।

uttarāyaṇamanvicchansugatipratikāṅkṣayā| tasya tanmatamājñāya gahgā himavataḥ sutāḥ ||

Verse 101

महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै। ततस्तं प्रति ते हंसास्त्वरिता मानसौकसः ।।

maharṣīnhaṃsarūpeṇa preṣayāmāsa tatra vai| tatastaṃ prati te haṃsāstvaritā mānasaukasaḥ ||

Verse 102

आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम्। यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः ।।

ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham| yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ ||

Verse 103

ते तु भीष्मं समासाद्य ऋषयो हंसरूपिणः । अपश्यञ्छरतल्पस्थं भीष्मं कुरुकुलोद्वहम् ।।

te tu bhīṣmaṃ samāsādya ṛṣayo haṃsarūpiṇaḥ | apaśyañcharatalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurukulodvaham ||

Verse 104

ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ।। कालं मृत्युम् ।।

te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam| gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram || kālaṃ mṛtyum ||

Verse 105

इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः । भीष्मः कथं महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने ।। दक्षिणेन दक्षिणमार्गस्थं भास्करं च दृष्ट्वेत्यन्वयः ।।

itaretaramāmantrya prāhustatra manīṣiṇaḥ | bhīṣmaḥ kathaṃ mahātmā sansaṃsthātā dakṣiṇāyane || dakṣiṇena dakṣiṇamārgasthaṃ bhāskaraṃ ca dṛṣṭvetyanvayaḥ ||

Verse 106

इत्युक्त्वा प्रस्थिता हंसा दक्षिणामभितो दिशम्। संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत ।।

ityuktvā prasthitā haṃsā dakṣiṇāmabhito diśam| saṃprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata ||

Verse 107

तानब्रवीच्छान्तनवो नाहं गन्ता कथंचन । दक्षिणावर्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम् ।।

tānabravīcchāntanavo nāhaṃ gantā kathaṃcana | dakṣiṇāvarta āditye etanme manasi sthitam ||

Verse 108

गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् । उदगायन आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः ।।

gamiṣyāmi svakaṃ sthānamāsīdyanme purātanam | udagāyana āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ ||

Verse 109

धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया। प्राणानां च समुत्सर्ग ऐश्वर्यं नियतं मम ।। संस्थाता मरिष्यति ।।

dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānuttarāyaṇakāṅkṣayā| prāṇānāṃ ca samutsarga aiśvaryaṃ niyataṃ mama || saṃsthātā mariṣyati ||

Verse 110

तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने। यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना ।।

tasmātprāṇāndhārayiṣye mumūrṣurudagāyane| yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā ||

Verse 111

छन्दतस्ते भवेन्मृत्युरिति तत्सत्यमस्तु मे। धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति ।।

chandataste bhavenmṛtyuriti tatsatyamastu me| dhārayiṣye tataḥ prāṇānutsarge niyate sati ||

Verse 112

इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसान्स शेते शरतल्पगः । एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि ।।

ityuktvā tāṃstadā haṃsānsa śete śaratalpagaḥ | evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi ||

Verse 113

पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे । तस्मिन्हते महासत्वे भरतानां पितामहे ।।

pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire | tasminhate mahāsatve bharatānāṃ pitāmahe ||

Verse 114

न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ । संमोहश्चैव तुमुलः करूणामभवत्तदा ।।

na kiṃcitpratyapadyanta putrāste bharatarṣabha | saṃmohaścaiva tumulaḥ karūṇāmabhavattadā ||

Verse 115

कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः । विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः ।।

kṛpaduryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥ | viṣādācca ciraṃ kālamatiṣṭhanvigatendriyāḥ ||

Verse 116

दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः । ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ।।

dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ | ūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān ||

Verse 117

अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि। दुःखार्तास्ते ततो राजन्कुरूणां पतयोऽभवन् । अभाव सहसा राजन्कुरुराजस्य तर्कितः ।।

avadhye śantanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi| duḥkhārtāste tato rājankurūṇāṃ patayo'bhavan | abhāva sahasā rājankururājasya tarkitaḥ ||

Verse 118

हतप्रवीरास्तु वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः । कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना ।।

hatapravīrāstu vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ | kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā ||

Verse 119

पाणडवाश्च जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् । सर्वे दध्युर्महाशङ्खञ्शूराः परिघवाहवः ।।

pāṇaḍavāśca jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim | sarve dadhyurmahāśaṅkhañśūrāḥ parighavāhavaḥ ||

Verse 120

सोमकाश्च सपाञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर । ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु स महाबलः ।।

somakāśca sapāñcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara | tatastūryasahasreṣu nadatsu sa mahābalaḥ ||

Verse 121

आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननाद च। सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये निहते विभौ ।।

āsphoṭayāmāsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanāda ca| senayorubhayoścāpi gāṅgeye nihate vibhau ||

Verse 122

संन्यस्य विराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः । प्राक्रोशन्प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथाऽपरे ।।

saṃnyasya virāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ | prākrośanprādravaṃścānye jagmurmohaṃ tathā'pare ||

Verse 123

क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन्। ऋषयः पितरश्चैव प्रशशसुर्महाव्रतम् ।।

kṣatraṃ cānye'bhyanindanta bhīṣmaṃ cānye'bhyapūjayan| ṛṣayaḥ pitaraścaiva praśaśasurmahāvratam ||

Verse 124

भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे । महोपनिषदं चैव योगमास्थाय विर्यवान् ।।

bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire | mahopaniṣadaṃ caiva yogamāsthāya viryavān ||

Verse 125

जपञ्शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत् ।।

japañśāntanavo dhīmānkālākāṅkṣī sthito'bhavat ||