Adhyaya 118

Verse 1

भीष्मपराक्रमवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। असंव्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु । ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

bhīṣmaparākramavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| asaṃvyūḍheṣvanīkeṣu bhūyiṣṭhamanuvartiṣu | brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe aṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

च ह्यनीकमनीकेषु समसञ्जत संकले । रथा न रथिभिः सार्धं पादाता न पदातिभिः ।।

ca hyanīkamanīkeṣu samasañjata saṃkale | rathā na rathibhiḥ sārdhaṃ pādātā na padātibhiḥ ||

Verse 3

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभिः । उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत ।।

aśvā nāśvairayudhyanta gajā na gajayodhibhiḥ | unmattavanmahārāja yudhyante tatra bhārata ||

Verse 4

महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत । नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वशः ।। अनिवर्तिषु इति झo पाठः ।।

mahānvyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata | naranāgagaṇeṣvevaṃ vikīrṇeṣu ca sarvaśaḥ || anivartiṣu iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 5

क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत । ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत ।।

kṣaye tasminmahāraudre nirviśeṣamajāyata | tataḥ śalyaḥ kṛpaścaiva citrasenaśca bhārata ||

Verse 6

दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय भास्वरान् । पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन् ।।

duḥśāsano vikarṇaśca rathānāsthāya bhāsvarān | pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan ||

Verse 7

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः । त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मञ्जमानेव नौर्जंले ।।

sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ | trātāraṃ nādhyagacchadvai mañjamāneva naurjaṃle ||

Verse 8

यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति। तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति

yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati| tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇi kṛntati

Verse 9

तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना। नवमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः ।।

tathaiva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā| navameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ ||

Verse 10

मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः । इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः ।।

mṛdyamānāśca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ | iṣubhistāḍyamānāśca nārācaiśca sahasraśaḥ ||

Verse 11

पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजाः । आनद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम् ।।

peturārtasvaraṃ ghoraṃ kṛtvā tatra mahāgajāḥ | ānaddhābharaṇaiḥ kāyairnihatānāṃ mahātmanām ||

Verse 12

छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः । तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये ।।

channamāyodhanaṃ reje śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ | tasminneva mahārāja mahāvīravarakṣaye ||

Verse 13

भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनञ्जये । ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम् ।।

bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanañjaye | te parākrāntamālokya rājanyudhi pitāmaham ||

Verse 14

अभ्यवर्तन्त ते पुत्राः सर्वे सैन्यपुरस्कृताः । इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम् ।।

abhyavartanta te putrāḥ sarve sainyapuraskṛtāḥ | icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam ||

Verse 15

पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये । पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून् ।।

pāṇḍavānabhyavartanta tasminvīravarakṣaye | pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhānbahūn ||

Verse 16

क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप । भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्पराः ।।

kleśānkṛtānsaputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa | bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokāya tatparāḥ ||

Verse 17

तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति प्रहृष्टवत्। सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः ।।

tāvakāṃstava putrāṃśca yodhayanti prahṛṣṭavat| senāpatistu samare prāha senāṃ mahārathaḥ ||

Verse 18

अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह । सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सृञ्जयाश्च ते ।।

abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha | senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ sṛñjayāśca te ||

Verse 19

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शरवृष्ट्या समाहताः । वध्यमानस्ततो राजन्पिता शान्तनवस्तव ।।

abhyadravanta gāṅgeyaṃ śaravṛṣṭyā samāhatāḥ | vadhyamānastato rājanpitā śāntanavastava ||

Verse 20

अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान्। तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता।।

amarṣavaśamāpanno yodhayāmāsa sṛñjayān| tasya kīrtimatastāta purā rāmeṇa dhīmatā||

Verse 21

संप्रदत्ताऽस्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशनी । स तां विद्यामधिष्ठाय कुर्वन्तपरबलक्षयम् ।।

saṃpradattā'straśikṣā vai parānīkavināśanī | sa tāṃ vidyāmadhiṣṭhāya kurvantaparabalakṣayam ||

Verse 22

अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः । भीष्मो दशसहस्राणि जघान परवीरहा ।।

ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ | bhīṣmo daśasahasrāṇi jaghāna paravīrahā ||

Verse 23

तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ । एको भीष्मो हि मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे ।।

tasmiṃstu daśame prāpte divase bharatarṣabha | eko bhīṣmo hi matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge ||

Verse 24

गजाश्वममितं हत्वा हत्वा सप्त महारथान् । हत्वा पञ्चसहस्राणि रथानां प्रतिपामहः ।।

gajāśvamamitaṃ hatvā hatvā sapta mahārathān | hatvā pañcasahasrāṇi rathānāṃ pratipāmahaḥ ||

Verse 25

नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश । दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुनः ।।

narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa | dantināṃ ca sahasrāṇi hayānāmayutaṃ punaḥ ||

Verse 26

शिक्षबलेन न्यहनत्पिता तव विशांपते । ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम् ।।

śikṣabalena nyahanatpitā tava viśāṃpate | tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣapayitvā varūthinīm ||

Verse 27

विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः। शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान् ।।

virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ| śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān ||

Verse 28

सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत्। उद्विग्नाः समरे योधा विक्रोशन्ति धनञ्जयम् ।।

sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallairapātayat| udvignāḥ samare yodhā vikrośanti dhanañjayam ||

Verse 29

ये च केचन पार्थानामभियाता धनञ्जयम् । राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम् ।।

ye ca kecana pārthānāmabhiyātā dhanañjayam | rājāno bhīṣmamāsādya gatāste yamasādanam ||

Verse 30

किरन्दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः । अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे ।।

kirandaśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ | atītya senāṃ pārthānāmavatasthe camūmukhe ||

Verse 31

स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि। सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः ।।

sa kṛtvā sumahatkarma tasminvai daśame'hani| senayorantare tiṣṭhanpragṛhītaśarāsanaḥ ||

Verse 32

न चैनं पार्थिवाः केचिच्छक्ता राजन्निरीक्षितुम् । मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि ।।

na cainaṃ pārthivāḥ kecicchaktā rājannirīkṣitum | madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi ||

Verse 33

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे । तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत ।।

yathā daityacamūṃ śakrastāpayāmāsa saṃyuge | tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃstāpayāmāsa bhārata ||

Verse 34

तथा चैनं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः। उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनञ्जयम् ।।

tathā cainaṃ parākrāntamālokya madhusūdanaḥ| uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanañjayam ||

Verse 35

एष शान्तनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः । सन्निहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति ।।

eṣa śāntanavo bhīṣmaḥ senayorantare sthitaḥ | sannihatya balādenaṃ vijayaste bhaviṣyati ||

Verse 36

बलात्संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः । न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो ।।

balātsaṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ | na hi bhīṣmaśarānanyaḥ soḍhumutsahate vibho ||

Verse 37

ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः । सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः ।।

tatastasminkṣaṇe rājaṃścodito vānaradhvajaḥ | sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmamantardadhe śaraiḥ ||

Verse 38

स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान्। सरव्रतैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान् ।।

sa cāpi kurumukhyānāmṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān| saravrataiḥ śaravrātānbahudhā vidudhāva tān ||

Verse 39

ततः पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।।

tataḥ pāñcālarājaśca dhṛṣṭaketuśca vīryavān | pāṇḍavo bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||

Verse 40

यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह । सात्यकिश्च महाबाहुः सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ।।

yamau ca cekitānaśca kekayāḥ pañca caiva ha | sātyakiśca mahābāhuḥ saubhadro'tha ghaṭotkacaḥ ||

Verse 41

द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । विराटश्च महाराज पाण्डवेया महाबलाः ।।

draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaśca vīryavān | virāṭaśca mahārāja pāṇḍaveyā mahābalāḥ ||

Verse 42

एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः । समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे ।।

ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ | samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare ||

Verse 43

ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम्। भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना ।।

tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham| bhīṣmamevābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā ||

Verse 44

ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् । भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः ।।

tato'syānucarānhatvā sarvānraṇavibhāgavit | bhīṣmamevābhidudrāva bībhatsuraparājitaḥ ||

Verse 45

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।।

sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ | virāṭo drupadaścaiva mādrīputrau ca pāṇḍavau ||

Verse 46

दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना । अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।।

dudruvurbhīṣmamevājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā | abhimanyuśca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ ||

Verse 47

ददृशुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधम् । ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः ।।

dadṛśuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudham | te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣvapalāyinaḥ ||

Verse 48

बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणैः क्षतमार्गणैः । विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः ।।

bahudhā bhīṣmamānarcchurmārgaṇaiḥ kṣatamārgaṇaiḥ | vidhūya tānbāṇagaṇānye muktāḥ pārthivottamaiḥ ||

Verse 49

पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् । चक्रे शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः ।। व्यतिकरः क्षोभः ।।

pāṇḍavānāmadīnātmā vyagāhata varūthinīm | cakre śaravighātaṃ ca krīḍanniva pitāmahaḥ || vyatikaraḥ kṣobhaḥ ||

Verse 50

नाभिसंधत्त पाञ्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहुः । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिने ।।

nābhisaṃdhatta pāñcālye smayamāno muhurmuhuḥ | strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñśikhaṇḍine ||

Verse 51

जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः । ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समभूत्तदा ।।

jaghāna drupadānīke rathānsapta mahārathaḥ | tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samabhūttadā ||

Verse 52

मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् । ते नराश्वरथव्रातैर्मार्गणैश्च परंतप ।।

matsyapāñcālacedīnāṃ tamekamabhidhāvatām | te narāśvarathavrātairmārgaṇaiśca paraṃtapa ||

Verse 53

तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् । भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून् ।।

tamekaṃ chādayāmāsurmeghā iva divākaram | bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn ||

Verse 54

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममानर्च्छ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।।

tatastasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame | kirīṭī bhīṣmamānarccha puraskṛtya śikhaṇḍinam ||