Adhyaya 115

Verse 1

युद्धे विरक्तेन भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति स्ववधोद्यमचोदना ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं शान्तनवो भीष्मो दशमेऽहनि सञ्जय। अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृज्जयैः ।।

yuddhe viraktena bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati svavadhodyamacodanā || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ śāntanavo bhīṣmo daśame'hani sañjaya| ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛjjayaiḥ ||

Verse 2

कुरवश्च कथं युद्धे पाण्डवान्प्रत्यवारयन्। आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशोभिनः ।।

kuravaśca kathaṃ yuddhe pāṇḍavānpratyavārayan| ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। कुरवः पाण्डवैः सार्धं यदयुध्यन्त भारत। यथा च तदभूद्युद्धं तत्तु वक्ष्यामि सांप्रतम् ।।

sañjaya uvāca| kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yadayudhyanta bhārata| yathā ca tadabhūdyuddhaṃ tattu vakṣyāmi sāṃpratam ||

Verse 4

गमिताः परलोकाय परमास्त्रैः किरीटिना । अहन्यहनि संप्राप्ते तावकानां महारथाः ।।

gamitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā | ahanyahani saṃprāpte tāvakānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 5

यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः । पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम् ।।

yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ | pārthānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samiti kṣayam ||

Verse 6

कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं परंतप । अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः ।।

kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ paraṃtapa | arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ ||

Verse 7

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीष्मार्जुनसमागमे । अवर्तत महारौद्रः सततं समिति क्षयः ।।

daśame'hani tasmiṃstu bhīṣmārjunasamāgame | avartata mahāraudraḥ satataṃ samiti kṣayaḥ ||

Verse 8

तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयशश्च परंतपः । भीष्मः शान्तनवो योधाञ्जघान परामास्त्रवित् ।।

tasminnayutaśo rājanbhūyaśaśca paraṃtapaḥ | bhīṣmaḥ śāntanavo yodhāñjaghāna parāmāstravit ||

Verse 9

येषामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव । ते हतास्तत्र भीष्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः ।।

yeṣāmajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva | te hatāstatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve'nivartinaḥ ||

Verse 10

दशाहानि तथा तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम् । निरविद्यत धर्मात्मा जीविते स परंतपः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे पञ्चादशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

daśāhāni tathā taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm | niravidyata dharmātmā jīvite sa paraṃtapaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe pañcādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 11

स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिसुखं रणे। न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामेऽभिमुखानिति ।।

sa kṣipraṃ vadhamanvicchannātmano'bhisukhaṃ raṇe| na hanyāṃ mānavaśreṣṭhānsaṃgrāme'bhimukhāniti ||

Verse 12

चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस्तव । अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत् ।।

cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratastava | abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyamabravīt ||

Verse 13

भीष्म उवाच। युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । शृणुष्व वचनं तात धर्म्यं स्वर्ग्यं च जल्पतः ।।

bhīṣma uvāca| yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada | śṛṇuṣva vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ ||

Verse 14

निर्विष्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत । घ्नतश्च मे गतः कालः सुबहून्प्राणिनो रणे ।। निरविद्यत निर्वेदं जगाम ।।

nirviṣṇo'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata | ghnataśca me gataḥ kālaḥ subahūnprāṇino raṇe || niravidyata nirvedaṃ jagāma ||

Verse 15

तस्मात्पार्थं पुरोधाय पाञ्चालान्सृज्जयांस्तथा । मद्वधे क्रियतां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम् ।।

tasmātpārthaṃ purodhāya pāñcālānsṛjjayāṃstathā | madvadhe kriyatāṃ yatno mama cedicchasi priyam ||

Verse 16

सञ्जय उवाच। तस्य तन्मतमाज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः । भीष्मं प्रति ययौ राजा संग्रामे सह सृञ्जयैः ।।

sañjaya uvāca| tasya tanmatamājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ | bhīṣmaṃ prati yayau rājā saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ ||

Verse 17

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः । श्रुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चोदयामासतुर्बलम् ।।

dhṛṣṭadyumnastato rājanpāṇḍavaśca yudhiṣṭhiraḥ | śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayāmāsaturbalam ||

Verse 18

अभिद्रवध्यं युद्ध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे । रक्षिताः सत्यसन्धेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना ।।

abhidravadhyaṃ yuddhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge | rakṣitāḥ satyasandhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā ||

Verse 19

अयं चापि महेष्वासः पार्षतो वाहिनीपतिः । भीमसेनश्च समरे पालयिष्यति वो ध्रुवम् ।।

ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ | bhīmasenaśca samare pālayiṣyati vo dhruvam ||

Verse 20

मा वो भीष्माद्भयं किंचिदस्त्वद्य युधि सृञ्जयाः। ध्रुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।।

mā vo bhīṣmādbhayaṃ kiṃcidastvadya yudhi sṛñjayāḥ| dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam ||

Verse 21

ते तथा समयं कृत्वा दशमेऽहनि पाण्डवाः। ब्रह्मलोकपरा भूत्वा संजग्मुः क्रोधमूर्च्छिताः ।। निर्विण्यो विरक्तः ।।

te tathā samayaṃ kṛtvā daśame'hani pāṇḍavāḥ| brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrcchitāḥ || nirviṇyo viraktaḥ ||

Verse 22

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनञ्जयम् । भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः ।।

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam | bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ ||

Verse 23

ततस्त्व सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः। द्रोणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः ।।

tatastva sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ| droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ ||

Verse 24

दुःशासनश्च बलवान्सह सर्वैः सहोदरैः । भीष्मं समरमध्यस्थं पालयांचक्रिरे तदा ।।

duḥśāsanaśca balavānsaha sarvaiḥ sahodaraiḥ | bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃcakrire tadā ||

Verse 25

ततस्तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य महाव्रतम्। शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ।।

tatastu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya mahāvratam| śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge ||

Verse 26

चेदिभिस्तु सपाञ्चालैः सहितो वानरध्वजः । ययौ शान्तनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।।

cedibhistu sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ | yayau śāntanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam ||

Verse 27

द्रोणपुत्रं शिनेर्नप्ता धृष्टकेतुस्तु पौरवम् । अभिमन्युः सहामात्यं दुर्योधमयोधयत् ।।

droṇaputraṃ śinernaptā dhṛṣṭaketustu pauravam | abhimanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhamayodhayat ||

Verse 28

विराटस्तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम् । वृद्धक्षत्रस्य दायादमाससाद परंतप ।।

virāṭastu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham | vṛddhakṣatrasya dāyādamāsasāda paraṃtapa ||

Verse 29

मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः । भीमसेनोऽभिगुप्तस्तु नागानीकमुपाद्रवत् ।।

madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ | bhīmaseno'bhiguptastu nāgānīkamupādravat ||

Verse 30

अप्रधृष्यमनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । द्रोणं प्रति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सोदरैः ।।

apradhṛṣyamanāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam | droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha sodaraiḥ ||

Verse 31

कर्णिकारध्वजं चैव सिंहकैतुररिंदमः । प्रत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रो बृहद्बलः ।।

karṇikāradhvajaṃ caiva siṃhakaiturariṃdamaḥ | pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ ||

Verse 32

शिखण्डिनं च पुत्रास्ते पाण्डवं च धनञ्जयम् । राजभिः समरे पार्थमभिपेतुर्जिघांसवः ।।

śikhaṇḍinaṃ ca putrāste pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam | rājabhiḥ samare pārthamabhipeturjighāṃsavaḥ ||

Verse 33

तस्मिन्नतिमहाभीमे सेनयोर्वै पराक्रमे । संप्रधावत्स्वनीकेषु मेदिनी समकम्पत ।।

tasminnatimahābhīme senayorvai parākrame | saṃpradhāvatsvanīkeṣu medinī samakampata ||

Verse 34

तान्यनीकान्यनीकेषु समयुध्यन्त भारत । तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शान्तनवं रणे ।।

tānyanīkānyanīkeṣu samayudhyanta bhārata | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāntanavaṃ raṇe ||

Verse 35

ततस्तेषां प्रयततामन्योन्यमभिधावताम् । प्रादुरासीन्महाशब्दो दिक्षु सर्वासु भारत ।।

tatasteṣāṃ prayatatāmanyonyamabhidhāvatām | prādurāsīnmahāśabdo dikṣu sarvāsu bhārata ||

Verse 36

शङ्खदुन्दुभिघोषश्च वारणानां च बृंहितैः । सिंहनादश्च सैन्यानां दारुणः समपद्यत ।।

śaṅkhadundubhighoṣaśca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ | siṃhanādaśca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata ||

Verse 37

सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी प्रभा । हाराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत ।।

sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā | hārāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata ||

Verse 38

रजोमेघास्तु संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिरावृताः । धनुषां चापि निर्घोषो दारुणः समपद्यत ।।

rajomeghāstu saṃjajñuḥ śastravidyudbhirāvṛtāḥ | dhanuṣāṃ cāpi nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata ||

Verse 39

बाणशङ्खप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः । रथघोषश्च संजज्ञे सेनयोरुभयोरपि ।।

bāṇaśaṅkhapraṇādāśca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ | rathaghoṣaśca saṃjajñe senayorubhayorapi ||

Verse 40

प्रासशक्त्यृष्टिसङ्घैश्च बाणौघैश्च समाकुलम् । निष्प्रकाशमिवाकाशं सेनयोः समपद्यत ।।

prāsaśaktyṛṣṭisaṅghaiśca bāṇaughaiśca samākulam | niṣprakāśamivākāśaṃ senayoḥ samapadyata ||

Verse 41

अन्योन्यं रथिनः पेतुर्वाजिनश्च महाहवे । कुञ्जरान्कुञ्जरा जघ्नुः पादातांश्च पदातयः ।।

anyonyaṃ rathinaḥ peturvājinaśca mahāhave | kuñjarānkuñjarā jaghnuḥ pādātāṃśca padātayaḥ ||

Verse 42

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह। भीष्महेतोर्नरव्याघ्र श्येनयोरामिषे यथा ।।

tatrāsītsumahadyuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha| bhīṣmahetornaravyāghra śyenayorāmiṣe yathā ||

Verse 43

तयोः समागमो घोरो बभूव युधि भारत। अन्योन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां महाहवे ।।

tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata| anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ mahāhave ||