Adhyaya 114

Verse 1

भीमार्जुनपराक्रमवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम्। छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

bhīmārjunaparākramavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| arjunastu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham| chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 2

सुशर्माणं कृपं चव त्रिभीस्त्रिभिरविध्यत। प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम् ।।

suśarmāṇaṃ kṛpaṃ cava tribhīstribhiravidhyata| prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham ||

Verse 3

चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च । दुर्मर्षणं च राजेन्द्र ह्यावन्त्यौ च महारथौ ।।

citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇameva ca | durmarṣaṇaṃ ca rājendra hyāvantyau ca mahārathau ||

Verse 4

एकैकं त्रिभिरानर्च्छत्कङ्कबर्हिणवाजितैः । शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्वाहिनीं तव।।

ekaikaṃ tribhirānarcchatkaṅkabarhiṇavājitaiḥ | śarairatiratho yuddhe pīḍayanvāhinīṃ tava||

Verse 5

जयद्रथो रणे पार्थं विद्ध्वा भारत सायकैः । भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः ।।

jayadratho raṇe pārthaṃ viddhvā bhārata sāyakaiḥ | bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ ||

Verse 6

शल्यश्च समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वरः ।। विव्याधाते महाराज बहुधा मर्ममेदिभिः ।।

śalyaśca samare jiṣṇuṃ kṛpaśca rathināṃ varaḥ || vivyādhāte mahārāja bahudhā marmamedibhiḥ ||

Verse 7

चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशांपते । पञ्चाभिः पञ्चभिस्तूर्णं सुंयुगे निशितैः शरैः ।।

citrasenādayaścaiva putrāstava viśāṃpate | pañcābhiḥ pañcabhistūrṇaṃ suṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 8

आजघ्नुरर्जुनं सङ्ख्ये भीमसेनं च मारिष । तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ ।।

ājaghnurarjunaṃ saṅkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa | tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau ||

Verse 9

अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्बलम् । सुशर्माणि रणे पार्थं शरैर्नवभिराशुगैः ।।

apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahadbalam | suśarmāṇi raṇe pārthaṃ śarairnavabhirāśugaiḥ ||

Verse 10

ननाद बलवन्नादं त्रासयानो महद्बलम् । अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनञ्जयौ ।।

nanāda balavannādaṃ trāsayāno mahadbalam | anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanañjayau ||

Verse 11

विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः । तेषां च रथिनां मध्ये कौन्तेयौ भरतर्षभौ ।।

vivyadhurniśitairbāṇai rukmapuṅkhairajihmagaiḥ | teṣāṃ ca rathināṃ madhye kaunteyau bharatarṣabhau ||

Verse 12

क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यदृश्यताम् । आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव मदोत्कटौ ।।

krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyadṛśyatām | āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāviva madotkaṭau ||

Verse 13

छित्त्वा धनूंषि शूराणां शरांश्च बहुधा रणे । पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम् ।।

chittvā dhanūṃṣi śūrāṇāṃ śarāṃśca bahudhā raṇe | pātayāmāsaturvīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām ||

Verse 14

रथाश्च बहवो भग्ना हयाश्च शतशो हताः। गजाश्च सगजारोहाः पेतुरुर्व्यां महाहवे ।।

rathāśca bahavo bhagnā hayāśca śataśo hatāḥ| gajāśca sagajārohāḥ petururvyāṃ mahāhave ||

Verse 15

रथिनः सादिनश्चापि तत्रतत्र निषूदिताः। दृश्यन्ते बहवो राजन्वेषमानाः समन्ततः ।।

rathinaḥ sādinaścāpi tatratatra niṣūditāḥ| dṛśyante bahavo rājanveṣamānāḥ samantataḥ ||

Verse 16

हतैर्गजपदात्योघैर्वाजिभिश्च निषूदितैः। रथैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ।।

hatairgajapadātyoghairvājibhiśca niṣūditaiḥ| rathaiśca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī ||

Verse 17

छत्रैश्च बहुधा च्छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः । अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत ।।

chatraiśca bahudhā cchinnairdhvajaiśca vinipātitaiḥ | aṅkuśairapaviddhaiśca paristomaiśca bhārata ||

Verse 18

केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा । उष्णीषैर्ऋष्टिभिश्चैव चामरव्यजनैरपि ।।

keyūrairaṅgadairhārai rāṅkavairmṛditaistathā | uṣṇīṣairṛṣṭibhiścaiva cāmaravyajanairapi ||

Verse 19

तत्रतत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी ।।

tatratatrāpaviddhaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ | ūrubhiśca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī ||

Verse 20

तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम् । शरैः संवार्य तान्वीरान्यज्जघान महाबलः ।।

tatrādbhutamapaśyāma raṇe pārthasya vikramam | śaraiḥ saṃvārya tānvīrānyajjaghāna mahābalaḥ ||

Verse 21

पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनपराक्रमम् । गाङ्गेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाबलः ।।

putrastu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunaparākramam | gāṅgeyasya rathābhyāśamupajagme mahābalaḥ ||

Verse 22

कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ नाजहुः संयुगं तदा ।।

kṛpaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ | vindānuvindāvāvantyau nājahuḥ saṃyugaṃ tadā ||

Verse 23

ततो भीमो महेष्वासः फल्गुनश्च महारथः । कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे ।।

tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaśca mahārathaḥ | kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe ||

Verse 24

ततो बर्हिणवाजानामयुतान्यर्बुदानि च। धनञ्जयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म भूमिपाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

tato barhiṇavājānāmayutānyarbudāni ca| dhanañjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma bhūmipāḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 25

ततस्तञ्शरजालेन सन्निवार्य महारथान् । पार्थः समन्तात्समरे प्रेषयामास मृत्यवे ।।

tatastañśarajālena sannivārya mahārathān | pārthaḥ samantātsamare preṣayāmāsa mṛtyave ||

Verse 26

शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथः । आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।।

śalyastu samare jiṣṇuṃ krīḍanniva mahārathaḥ | ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 27

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः । अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि ।।

tasya pārtho dhanuśchittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ | athainaṃ sāyakaistīkṣṇairbhṛśaṃ vivyādha marmaṇi ||

Verse 28

अथान्यद्धनुरादाय समरे भारसाधनम् । मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषितः ।।

athānyaddhanurādāya samare bhārasādhanam | madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayāmāsa roṣitaḥ ||

Verse 29

त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं कच पञ्चभिः । भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।।

tribhiḥ śarairmahārāja vāsudevaṃ kaca pañcabhiḥ | bhīmasenaṃ ca navabhirbāhvorurasi cārpayat ||

Verse 30

ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः । दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः।। बर्हिणवाजानां मयूरपक्षवतां बाणानाम् ।।

tato droṇo mahārāja māgadhaśca mahārathaḥ | duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśamupajagmatuḥ|| barhiṇavājānāṃ mayūrapakṣavatāṃ bāṇānām ||

Verse 31

यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः । कौरव्यस्य महासेनां जघ्नुतुः सुमहारथौ ।।

yatra pārtho mahārāja bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ | kauravyasya mahāsenāṃ jaghnutuḥ sumahārathau ||

Verse 32

जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युधि। विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ ।।

jayatsenastu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yudhi| vivyādha niśitairbāṇairaṣṭabhirbharatarṣabha ||

Verse 33

तं भीमो दशभिर्विद्धा पुनर्वीव्याध पञ्चभिः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।।

taṃ bhīmo daśabhirviddhā punarvīvyādha pañcabhiḥ | sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat ||

Verse 34

उद्भ्रांतैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः । मागधोऽपसृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।। मागधो जयत्सेनः ।।

udbhrāṃtaisturagaiḥ so'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ | māgadho'pasṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ || māgadho jayatsenaḥ ||

Verse 35

द्रोणश्च विवरं दृष्ट्वा भीमसेनं शिलीमुखैः । विव्याध बाणैर्निशितैः पञ्चषष्टिभिरायसैः ।।

droṇaśca vivaraṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ | vivyādha bāṇairniśitaiḥ pañcaṣaṣṭibhirāyasaiḥ ||

Verse 36

तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे। विव्याध पञ्चभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत ।।

taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe| vivyādha pañcabhirbhallaistathā ṣaṣṭyā ca bhārata ||

Verse 37

अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः। व्यधमत्तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथाऽनिलः ।।

arjunastu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhirāyasaiḥ| vyadhamattasya tatsainyaṃ mahābhrāṇi yathā'nilaḥ ||

Verse 38

ततो भीष्मश्च राज च कौसल्यश्च बृहद्बलः । समवर्तन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनञ्जयौ ।।

tato bhīṣmaśca rāja ca kausalyaśca bṛhadbalaḥ | samavartanta saṃkruddhā bhīmasenadhanañjayau ||

Verse 39

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । अभ्यद्रवन्रणे भीष्मं व्यादितास्यमिवान्तकम् ।।

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ | abhyadravanraṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyamivāntakam ||

Verse 40

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा महारथात् ।।

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham | abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā mahārathāt ||

Verse 41

युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । अयोधयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयैः ।।

yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam | ayodhayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayaiḥ ||

Verse 42

तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम् । शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ।।

tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam | śikhaṇḍipramukhānpārthānyodhayanti sma saṃyuge ||

Verse 43

ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम्। तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham| tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati ||

Verse 44

तावकानां जये भीष्मो ग्लह आसीद्विशांपते । तत्र हि द्यूतमासक्तं विजयायेतराय वा ।।

tāvakānāṃ jaye bhīṣmo glaha āsīdviśāṃpate | tatra hi dyūtamāsaktaṃ vijayāyetarāya vā ||

Verse 45

धृष्टद्युम्नस्तु राजेन्द्र सर्वसैन्यान्यचोदयत्। अभ्यद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट रथसत्तमाः ।।

dhṛṣṭadyumnastu rājendra sarvasainyānyacodayat| abhyadravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa rathasattamāḥ ||

Verse 46

सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी । भीष्मं समभ्ययात्तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ।।

senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī | bhīṣmaṃ samabhyayāttūrṇaṃ prāṇāṃstyaktvā mahāhave ||

Verse 47

भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम् । आपतन्तीं महाराज वेलामिव महोदधिः ।।

bhīṣmo'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm | āpatantīṃ mahārāja velāmiva mahodadhiḥ ||