Adhyaya 113

Verse 1

भीमसेनपराक्रमवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्ता तथैव च। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः ।।

bhīmasenaparākramavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavartā tathaiva ca| vindānuvindāvāvantyau saindhavaśca jayadrathaḥ ||

Verse 2

चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा। दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन् ।।

citraseno vikarṇaśca tathā durmarṣaṇo yuvā| daśaite tāvakā yodhā bhīmasenamayodhayan ||

Verse 3

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ।।

mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā | bhīṣmasya samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ ||

Verse 4

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् । कृतवर्मा त्रिभिर्भाणैः कृपश्च नवभिः शरैः ।।

śalyastu navabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayat | kṛtavarmā tribhirbhāṇaiḥ kṛpaśca navabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 5

चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष । दशभिर्दशभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयन् ।।

citraseno vikarṇaśca bhagadattaśca māriṣa | daśabhirdaśabhirbāṇairbhīmasenamatāḍayan ||

Verse 6

सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनमडायत् । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।।

saindhavaśca tribhirbāṇairbhīmasenamaḍāyat | vindānuvindāvāvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 7

दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः। स तान्सर्वान्महाराज राजमानान्पृथक्पृथक् ।।

durmarṣaṇastu viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ| sa tānsarvānmahārāja rājamānānpṛthakpṛthak ||

Verse 8

प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् । जघान समरे वीरः पाण्डवः परवीरहा ।।

pravīrānsarvalokasya dhārtarāṣṭrānmahārathān | jaghāna samare vīraḥ pāṇḍavaḥ paravīrahā ||

Verse 9

सप्तभिः शल्यमाविध्यत्कृतवर्माणमष्टभिः । कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत ।।

saptabhiḥ śalyamāvidhyatkṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ | kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata ||

Verse 10

अथैनं च्छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभिः । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ।।

athainaṃ cchinnadhanvānaṃ punarvivyādha saptabhiḥ | vindānuvindau ca tathā tribhistribhiratāḍayat ||

Verse 11

दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः । विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम् ।।

durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ | vikarṇaṃ daśabhirbāṇaiḥ pañcabhiśca jayadratham ||

Verse 12

विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः । अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः ।।

viddhvā bhīmo'nadaddhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punastribhiḥ | athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ varaḥ ||

Verse 13

भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः। स विद्धो दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपः ।।

bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ| sa viddho daśabhirbāṇaistotrairiva mahādvipaḥ ||

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान् । गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे ।।

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān | gautamaṃ tāḍayāmāsa śarairbahubhirāhave ||

Verse 15

सैन्धवस्य तथाऽश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः ।।

saindhavasya tathā'śvāṃśca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ | prāhiṇonmṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ ||

Verse 16

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः । शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे ।।

hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ | śarāṃścikṣepa niśitānbhīmasenasya saṃyuge ||

Verse 17

तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः ।।

tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda māriṣa | bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ ||

Verse 18

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः ।।

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | citrasenarathaṃ rājannāruroha tvarānvitaḥ ||

Verse 19

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः । महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा च मारिष ।।

atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃstatra pāṇḍavaḥ | mahārathāñśarairviddhvā vārayitvā ca māriṣa ||

Verse 20

विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः । तदा न ममृषे शल्यो भीमसेस्य विक्रमम् ।।

virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ | tadā na mamṛṣe śalyo bhīmasesya vikramam ||

Verse 21

स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्करमारपरिमार्जितान् । भीमं विव्याध समरे तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

sa saṃdhāya śarāṃstīkṣṇānkaramāraparimārjitān | bhīmaṃ vivyādha samare tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 22

कृपश्च कृतवर्माच भगदत्तश्च वीर्यवान् । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे ।।

kṛpaśca kṛtavarmāca bhagadattaśca vīryavān | vindānuvindāvāvantyau citrasenaśca saṃyuge ||

Verse 23

दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान्। भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिन्दमाः ।।

durmarṣaṇo vikarṇaśca sindhurājaśca vīryavān| bhīmaṃ te vivyadhustūrṇaṃ śalyahetorarindamāḥ ||

Verse 24

स च तान्प्रति विव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःक । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः ।।

sa ca tānprati vivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥka | śalyaṃ vivyādha saptatyā punaśca daśabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 25

तं शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि ।।

taṃ śalyo navabhirbhittvā punarvivyādha pañcabhiḥ | sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi ||

Verse 26

विशोकं प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरुसि चार्पयत् ।।

viśokaṃ prekṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān | madrarājaṃ tribhirbāṇairbāhvorurusi cārpayat ||

Verse 27

तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । ताजयामास समरे सिंहवाद्विननाद च ।।

tathetarānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ | tājayāmāsa samare siṃhavādvinanāda ca ||

Verse 28

ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदम् । त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन् ।।

te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhakovidam | tribhistribhirakuṇṭhāgrairbhṛśaṃ marmasvatāḍayan ||

Verse 29

सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे । पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः ।।

so'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe | parvato vāridhārābhirvarṣamāṇairivāmbudaiḥ ||

Verse 30

स तु क्रोधसमाविष्टः पाण्डवानां महारथः । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः ।।

sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ | madreśvaraṃ tribhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ ||

Verse 31

कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्ततः । प्रग्ज्योतिषं शतैराजौ राजन्विव्याध सायकैः ।।

kṛpaṃ ca navabhirbāṇairbhṛśaṃ viddhvā samantataḥ | pragjyotiṣaṃ śatairājau rājanvivyādha sāyakaiḥ ||

Verse 32

ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत् ।। कर्मारं शस्त्रोल्लेखनयन्त्रम् ।।

tatastu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ | kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat || karmāraṃ śastrollekhanayantram ||

Verse 33

तथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् । आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतपः ।।

tathānyaddhanurādāya kṛtavarmā vṛkodaram | ājaghāna bhruvormadhye nārācena paraṃtapaḥ ||

Verse 34

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः । भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः ।।

bhīmastu samare viddhvā śalyaṃ navabhirāyasaiḥ | bhagadattaṃ tribhiścaiva kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ ||

Verse 35

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् । तेऽपि तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः ।।

dvābhyāṃ dvābhyāṃ tu vivyādha gautamaprabhṛtīnrathān | te'pi taṃ samare rājanvivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 36

स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वशस्त्रैर्महारथैः । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः ।।

sa tathā pīḍyamāno'pi sarvaśastrairmahārathaiḥ | matvā tṛṇena tāṃstulyānvicacāra gatavyathaḥ ||

Verse 37

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् । प्रेषयामासुरव्याग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñśarān | preṣayāmāsuravyāgrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 38

तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः। चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महमते ।।

tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ| cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahamate ||

Verse 39

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टसं च महाभुजः । शतघ्नीं च कृपो राजञ्छरं शल्यश्च संयुगे ।।

tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭasaṃ ca mahābhujaḥ | śataghnīṃ ca kṛpo rājañcharaṃ śalyaśca saṃyuge ||

Verse 40

अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् । भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयमासुरोजसा ।।

athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān | bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayamāsurojasā ||

Verse 41

तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः । पट्टसं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत् ।।

tomaraṃ ca dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ | paṭṭasaṃ ca tribhirbāṇaiściccheda tilakāṇḍavat ||

Verse 42

स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः । मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथः ।।

sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ | madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahārathaḥ ||

Verse 43

शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे। तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe| tathetarāñśarānghorāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 44

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्। तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ।।

bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat| tāṃśca sarvānmaheṣvāsāṃstribhistribhiratāḍayat ||

Verse 45

ततो धनञ्जयस्तत्र वर्तमाने महारणे । आजगाम रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम् ।।

tato dhanañjayastatra vartamāne mahāraṇe | ājagāma rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham ||

Verse 46

निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः । तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ ।।

nighnantaṃ samare śatrūnyodhayānaṃ ca sāyakaiḥ | tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau ||

Verse 47

न शशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभाः । अथार्जुनो रणे भीमं योधयन्तं महारथान् ।।

na śaśaṃsurjayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ | athārjuno raṇe bhīmaṃ yodhayantaṃ mahārathān ||

Verse 48

भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। आससाद रणे वीरांस्तावकान्दश भारत ।।

bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam| āsasāda raṇe vīrāṃstāvakāndaśa bhārata ||

Verse 49

ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः। बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया ।।

ye sma bhīmaṃ raṇe rājanyodhayanto vyavasthitāḥ| bībhatsustānathāvidhyadbhīmasya priyakāmyayā ||

Verse 50

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् । अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः ।।

tato duryodhano rājā suśarmāṇamacodayat | arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ ||

Verse 51

सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः । जहि पाण्डुसुतावेतौ धनञ्जयवृकोदरौ ।।

suśarmangaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ | jahi pāṇḍusutāvetau dhanañjayavṛkodarau ||

Verse 52

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रैगर्तः प्रस्थलाधिपः । अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ ।।

tacchrutvā vacanaṃ tasya traigartaḥ prasthalādhipaḥ | abhidrutya raṇe bhīmamarjunaṃ caiva dhanvinau ||

Verse 53

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयत् । ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह ।।

rathairanekasāhasraiḥ samantātparyavārayat | tataḥ pravavṛte yuddhamarjunasya paraiḥ saha ||