Adhyaya 112

Verse 1

द्रोणेनाश्वत्थामानंप्रति दुर्निमित्तप्रदर्शपूर्वकं युद्धानुशासनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रमः। समादाय महच्चापं मत्तवारणवारणम् ।।

droṇenāśvatthāmānaṃprati durnimittapradarśapūrvakaṃ yuddhānuśāsanam || 1 || sañjaya uvāca| atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ| samādāya mahaccāpaṃ mattavāraṇavāraṇam ||

Verse 2

विधुन्वानो नरश्रेष्ठो द्रावयाणो वरूथिनीम् । पृतनां पाण्डवेयानां गाहमानो महाबलः ।।

vidhunvāno naraśreṣṭho drāvayāṇo varūthinīm | pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ gāhamāno mahābalaḥ ||

Verse 3

निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान् । प्रतपन्तमनीकानि द्रोणः पुत्रमभाषत ।।

nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān | pratapantamanīkāni droṇaḥ putramabhāṣata ||

Verse 4

द्रोण उवाच। अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबलः। जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति ।।

droṇa uvāca| ayaṃ hi divasastāta yatra pārtho mahābalaḥ| jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati ||

Verse 5

उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः प्रस्फुरतीव च । योगमस्त्राणि नेच्छन्ति क्रूरं मे वर्तते मनः ।।

utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva ca | yogamastrāṇi necchanti krūraṃ me vartate manaḥ ||

Verse 6

दिक्ष्वशान्तानि घोराणि व्याहरन्ति मृगद्विजाः । नीचैर्गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

dikṣvaśāntāni ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ | nīcairgṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतो लोहिता दिशः । रसते व्यथते भूमिः कम्पतीव च सर्वशः ।। घोराणि भयंकराणि । अशान्तानि अनुपरतानि।।

naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ | rasate vyathate bhūmiḥ kampatīva ca sarvaśaḥ || ghorāṇi bhayaṃkarāṇi | aśāntāni anuparatāni||

Verse 8

कङ्कगृध्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः । शिवाश्चैवाशिवा घोरा वेदयन्त्यो महद्भयम् ।।

kaṅkagṛdhrā balākāśca vyāharanti muhurmuhuḥ | śivāścaivāśivā ghorā vedayantyo mahadbhayam ||

Verse 9

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात्। सकबन्धश्च परिघो भानुमावृत्य तिष्ठति ।।

papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt| sakabandhaśca parigho bhānumāvṛtya tiṣṭhati ||

Verse 10

परिवेषस्तथा घोरश्चन्द्रभास्करयोरभूत्। वेदयानो भयं घोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ।।

pariveṣastathā ghoraścandrabhāskarayorabhūt| vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam ||

Verse 11

देवतायतनस्थाश्च कौरवेन्द्रस्य देवताः । कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च ।।

devatāyatanasthāśca kauravendrasya devatāḥ | kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca ||

Verse 12

अपसव्यं ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं दिवाकरम् । अवाक्शिराश्च भगवानुपातिष्ठत चन्द्रकमाः ।। रसते शब्दायते। व्यथते बिभेतीव कम्पत इव च ।।

apasavyaṃ grahāścakruralakṣmāṇaṃ divākaram | avākśirāśca bhagavānupātiṣṭhata candrakamāḥ || rasate śabdāyate| vyathate bibhetīva kampata iva ca ||

Verse 13

वपूंषि च नरेन्द्राणां विगताभानि लक्षये । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिताःक ।।

vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatābhāni lakṣaye | dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥka ||

Verse 14

सेनयोरुभयोश्चापि समन्ताच्छ्रूयते महान्। पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निःस्वनः ।।

senayorubhayoścāpi samantācchrūyate mahān| pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca niḥsvanaḥ ||

Verse 15

ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे। अपास्यान्यान्रणे योधानभ्येष्यति पितामहम् ।। अलक्ष्माणं प्रचण्डलक्षणलक्षितम् । अवाक्शिरा अधोमुखकोटिद्वयः ।।

dhruvamāsthāya bībhatsuruttamāstrāṇi saṃyuge| apāsyānyānraṇe yodhānabhyeṣyati pitāmaham || alakṣmāṇaṃ pracaṇḍalakṣaṇalakṣitam | avākśirā adhomukhakoṭidvayaḥ ||

Verse 16

हृष्यन्ति रोमकूपाणि सीदतीव च मे मनः । चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम् ।।

hṛṣyanti romakūpāṇi sīdatīva ca me manaḥ | cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam ||

Verse 17

तं चेह निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् । पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः।।

taṃ ceha nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam | puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ||

Verse 18

अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान् ।।

abravīcca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam | strī hyeṣā vihitā dhātrā daivācca sa punaḥ pumān ||

Verse 19

असंकल्पध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महाबलः । न चामङ्गलिके तस्मिन्प्रहरेदापगासुतः ।।

asaṃkalpadhvajaścaiva yājñasenirmahābalaḥ | na cāmaṅgalike tasminpraharedāpagāsutaḥ ||

Verse 20

एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् । अभ्युद्यतो रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत् ।।

etadvicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam | abhyudyato raṇe pārthaḥ kuruvṛddhamupādravat ||

Verse 21

युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मश्चार्जुनसंगतः । मम चास्त्रसमारम्भः प्रजानामशिवं ध्रुवम् ।। आस्थाय आलम्ब्य ।।

yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmaścārjunasaṃgataḥ | mama cāstrasamārambhaḥ prajānāmaśivaṃ dhruvam || āsthāya ālambya ||

Verse 22

मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रोऽलघुविक्रमः । दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः ।।

manasvī balavāñśūraḥ kṛtāstro'laghuvikramaḥ | dūrapātī dṛḍheṣuśca nimittajñaśca pāṇḍavaḥ ||

Verse 23

अजेयः समरे चापि देवैरपि सवासवैः । बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः ।।

ajeyaḥ samare cāpi devairapi savāsavaiḥ | balavānbuddhimāṃścaiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ ||

Verse 24

विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः । अभ्युद्यतं रणे दृष्ट्वा भैरवास्त्रं च पाण्डवम् । तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रत ।।

vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraśca pāṇḍavaḥ | abhyudyataṃ raṇe dṛṣṭvā bhairavāstraṃ ca pāṇḍavam | tasya mārgaṃ pariharandrutaṃ gaccha yatavrata ||

Verse 25

पश्याद्यैतन्महाघोरे संयुगे वैशसं महत्। हेमचित्राणि शूरणां महान्ति च शुभानि च ।।

paśyādyaitanmahāghore saṃyuge vaiśasaṃ mahat| hemacitrāṇi śūraṇāṃ mahānti ca śubhāni ca ||

Verse 26

कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः सन्नतपर्वभिः । छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराश्च धनूंषि च ।।

kavacānyavadīryante śaraiḥ sannataparvabhiḥ | chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāśca dhanūṃṣi ca ||

Verse 27

प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः । वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना ।।

prāsāśca vimalāstīkṣṇāḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ | vaijayantyaśca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā ||

Verse 28

नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः । याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च ।। अस्त्रसमारम्भः उद्यममात्रं नतु पूर्ववदस्त्राणामुपस्थितिः ।।

nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇānputropajīvibhiḥ | yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca || astrasamārambhaḥ udyamamātraṃ natu pūrvavadastrāṇāmupasthitiḥ ||

Verse 29

रथनागहयावर्तां महाघोरां सुदुर्गमाम् । रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः ।।

rathanāgahayāvartāṃ mahāghorāṃ sudurgamām | rathena saṃgrāmanadīṃ taratyeṣa kapidhvajaḥ ||

Verse 30

ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत्। इहैव दृश्यते पार्थे भ्राता यस्य धनञ्जयः ।। हे पुत्र उपजीविभिरनुगतैः ।।

brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaśca caritaṃ mahat| ihaiva dṛśyate pārthe bhrātā yasya dhanañjayaḥ || he putra upajīvibhiranugataiḥ ||

Verse 31

भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः ।।

bhīmasenaśca balavānmādrīputrau ca pāṇḍavau | vāsudevaśca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ ||

Verse 32

तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । तपोभावितदेहस्य कोपो दहति वाहिनीम् ।। पार्थए युधिष्ठिरे ।।

tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ | tapobhāvitadehasya kopo dahati vāhinīm || pārthae yudhiṣṭhire ||

Verse 33

एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः । दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः ।।

eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ | dārayansarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ ||

Verse 34

एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना । महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव महाजलम् ।।

etadālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā | mahorminaddhaṃ sumahattimineva mahājalam ||

Verse 35

हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे । याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम् ।।

hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe | yāhi pāñcāladāyādamahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram ||

Verse 36

दुर्गमं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः । समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः ।।

durgamaṃ hyantaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ | samudrakukṣipratimaṃ sarvato'tirathaiḥ sthitaiḥ ||

Verse 37

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । पर्यरक्षन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरम् ।।

sātyakiścābhimanyuśca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau | paryarakṣanta rājānaṃ yamau ca manujeśvaram ||

Verse 38

उपेन्द्रसदृशश्यामो महाशाल इवोद्गतः । एष गच्छत्यनीकाग्रे द्वितीय इव फल्गुनः ।।

upendrasadṛśaśyāmo mahāśāla ivodgataḥ | eṣa gacchatyanīkāgre dvitīya iva phalgunaḥ ||

Verse 39

उत्तमास्त्राणि चाधत्स्व गृहीत्वा च महद्धनुः । पार्षतं याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम् ।।

uttamāstrāṇi cādhatsva gṛhītvā ca mahaddhanuḥ | pārṣataṃ yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram ||

Verse 40

को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः । क्षत्रधर्मं तु संप्रेक्ष्य ततस्त्वां नियुनज्म्यहम् ।।

ko hi necchetpriyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ | kṣatradharmaṃ tu saṃprekṣya tatastvāṃ niyunajmyaham ||

Verse 41

एष चातिरणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् । युद्धेषु सदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च ।।

eṣa cātiraṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm | yuddheṣu sadṛśastāta yamasya varuṇasya ca ||

Verse 42

सञ्जय उवाच। पुत्रं समनुशास्यैवं भारद्वाजः प्रतापवान्। महारणे महाराज धर्मराजमयोधयत् ।।

sañjaya uvāca| putraṃ samanuśāsyaivaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān| mahāraṇe mahārāja dharmarājamayodhayat ||