Adhyaya 111

Verse 1

द्वन्द्वयुद्धम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं रणे। आर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे ।।

dvandvayuddham || 1 || sañjaya uvāca| sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ raṇe| ārśyaśṛṅgirmaheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge ||

Verse 2

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः । आजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत ।।

mādhavastu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ | ājaghāna raṇe rājanprahasanniva bhārata ||

Verse 3

तथैव राक्षसो राजन्माधवं नवभिः शरैः । अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुङ्गवम् ।।

tathaiva rākṣaso rājanmādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ | ardayāmāsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṅgavam ||

Verse 4

शैनेयः शरसङ्घं तु प्रेषयामास संयुगे । राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा ।।

śaineyaḥ śarasaṅghaṃ tu preṣayāmāsa saṃyuge | rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā ||

Verse 5

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम् । विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनाद ननाद च ।।

tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam | vivyādha viśikhaistīkṣṇaiḥ siṃhanāda nanāda ca ||

Verse 6

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा। धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च ।।

mādhavastu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā| dhairyamālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca ||

Verse 7

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः । ताडयामास समरे तोत्रैरिव महागजम् ।।

bhagadattastataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tāḍayāmāsa samare totrairiva mahāgajam ||

Verse 8

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः । प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः ।।

vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ | prāgjyotiṣāya cikṣepa śarānsaṃnataparvaṇaḥ ||

Verse 9

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुः । चिच्छेद शतधारेण भल्लेन कृतहस्तवत् ।।

tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahaddhanuḥ | ciccheda śatadhāreṇa bhallena kṛtahastavat ||

Verse 10

अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहा । भगदत्तं रणे क्रुद्धं विव्याध निशितैः शरैः ।।

athānyaddhanurādāya vegavatparavīrahā | bhagadattaṃ raṇe kruddhaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 11

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन् । शक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम् ।।

so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan | śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitāmāyasīṃ dṛḍhām ||

Verse 12

यमदण्डोपमां घोरां चिक्षेप परमाहवे। तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहुबलेरिताम् ।।

yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ cikṣepa paramāhave| tāmāpatantīṃ sahasā tasya bāhubaleritām ||

Verse 13

सात्यकिः समरे राजन्द्विधा चिच्छेद सायकैः । ततः पपात सहसा सहोल्केव हतप्रभा ।।

sātyakiḥ samare rājandvidhā ciccheda sāyakaiḥ | tataḥ papāta sahasā saholkeva hataprabhā ||

Verse 14

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशांपते । महता रथवंशेन वारयामास माधवम् ।।

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃpate | mahatā rathavaṃśena vārayāmāsa mādhavam ||

Verse 15

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम्। दुर्योधनो भृशं क्रुद्धो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ।।

tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham| duryodhano bhṛśaṃ kruddho bhrātṝnsarvānuvāca ha ||

Verse 16

तथा कुरुत कौरव्या यथाः वः सात्यको युधि । न जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात् ।।

tathā kuruta kauravyā yathāḥ vaḥ sātyako yudhi | na jīvanpratiniryāti mahato'smādrathavrajāt ||

Verse 17

तस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम् । तथेति च वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः ।।

tasminhate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahadbalam | tatheti ca vacastasya parigṛhya mahārathāḥ ||

Verse 18

शैनेयं योधयामासर्भीष्मायाभ्युद्यतं रणे। अभिमन्युं तदाऽऽयान्तं भीष्मस्याभ्युद्यतं वधे। काम्भोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे ।।

śaineyaṃ yodhayāmāsarbhīṣmāyābhyudyataṃ raṇe| abhimanyuṃ tadā''yāntaṃ bhīṣmasyābhyudyataṃ vadhe| kāmbhojarājo balavānvārayāmāsa saṃyuge ||

Verse 19

आर्जुनिं नृपतिर्विद्ध्वा शरैः सन्नतपर्वभिः। पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृप ।।

ārjuniṃ nṛpatirviddhvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ| punareva catuḥṣaṣṭyā rājanvivyādha taṃ nṛpa ||

Verse 20

सुदक्षिणस्तु समरे पुनर्विव्याध तं पञ्चभिः । सारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ।।

sudakṣiṇastu samare punarvivyādha taṃ pañcabhiḥ | sārathiṃ cāsya navabhiricchanbhīṣmasya jīvitam ||

Verse 21

तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र समागमे। यदाभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुकर्शनः ।।

tadyuddhamāsītsumahattayostatra samāgame| yadābhyadhāvadgāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrukarśanaḥ ||

Verse 22

विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयनतौ महाचमूम् । भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ ।।

virāṭadrupadau vṛddhau vārayanatau mahācamūm | bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāvādravantau mahārathau ||

Verse 23

अश्वत्थामा रणे क्रुद्धः समियाद्रथसत्तमः। ततः प्रववृते युद्धं तयोस्तस्य च भारत ।।

aśvatthāmā raṇe kruddhaḥ samiyādrathasattamaḥ| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayostasya ca bhārata ||

Verse 24

विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप । यतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम् ।।

virāṭo daśabhirbhallairājaghāna paraṃtapa | yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇimāhavaśobhinam ||

Verse 25

द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तदा। गुरुपुत्रं समासाद्य प्रहरन्तौ महाबलौ ।।

drupadaśca tribhirbāṇairvivyādha niśitaistadā| guruputraṃ samāsādya praharantau mahābalau ||

Verse 26

अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध बहुभिः शरैः। विराटद्रुपदौ वीरौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ ।।

aśvatthāmā tatastau tu vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ| virāṭadrupadau vīrau bhīṣmaṃ prati samudyatau ||

Verse 27

तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत्। यद्द्रौणिसायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि ।।

tatrādbhutamapaśyāma vṛddhayoścaritaṃ mahat| yaddrauṇisāyakānghorānpratyavārayatāṃ yudhi ||

Verse 28

सहदेवं तथाऽऽयान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात्। यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत् ।।

sahadevaṃ tathā''yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato'bhyayāt| yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattamupādravat ||

Verse 29

कृपश्च समरे शूरो माद्रीपुत्रं महारथम् । आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः ।।

kṛpaśca samare śūro mādrīputraṃ mahāratham | ājaghāna śaraistūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ ||

Verse 30

तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः । अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः ।।

tasya mādrīsutaścāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ | athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 31

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम् । माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः ।।

so'nyatkārmukamādāya samare bhārasādhanam | mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhirniśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 32

आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् । तथैव पाण्डवो राजञ्छारद्वतममर्षणम् ।।

ājaghānorasi kruddha icchanbhīṣmasya jīvitam | tathaiva pāṇḍavo rājañchāradvatamamarṣaṇam ||

Verse 33

आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षया । तयोर्युद्धं समभवद्धोररूपं भयावहम् ।।

ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā | tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ bhayāvaham ||

Verse 34

नकुलं तु रणे क्रुद्धो विकर्णः शत्रुतापनः । विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मं महाबलम् ।।

nakulaṃ tu raṇe kruddho vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ | vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣanbhīṣmaṃ mahābalam ||

Verse 35

नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धीमता। विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः ।।

nakulo'pi bhṛśaṃ viddhastava putreṇa dhīmatā| vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ ||

Verse 36

तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ । अन्योन्यं जघ्नुतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव ।।

tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau | anyonyaṃ jaghnuturvīrau goṣṭhe govṛṣabhāviva ||

Verse 37

घटोत्कचं रणे यान्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम् । दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्यहेतोः पराक्रमी ।।

ghaṭotkacaṃ raṇe yāntaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm | durmukhaḥ samare prāyādbhīṣyahetoḥ parākramī ||

Verse 38

हैडिम्बस्तु रणे राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम् । आजघानोरसि क्रुद्धः शरेणानतपर्वणा ।।

haiḍimbastu raṇe rājandurmukhaṃ śatrutāpanam | ājaghānorasi kruddhaḥ śareṇānataparvaṇā ||

Verse 39

भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः। षष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि ।।

bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ| ṣaṣṭyā vīro nadanhṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani ||

Verse 40

धृष्टद्युम्नं तथाऽऽयान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् । हार्दिक्यो वारयामास रथश्रेष्ठं महारथः ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tathā''yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam | hārdikyo vārayāmāsa rathaśreṣṭhaṃ mahārathaḥ ||

Verse 41

हार्दिक्यः पार्षतं चापि विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः । पुनः पञ्चाशता तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

hārdikyaḥ pārṣataṃ cāpi viddhvā pañcabhirāyasaiḥ | punaḥ pañcāśatā tūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

Verse 42

आजघान महाबाहुः पार्षतं तं महारथम् । तं चैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैः ।।

ājaghāna mahābāhuḥ pārṣataṃ taṃ mahāratham | taṃ caiva pārṣato rājanhārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 43

विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रैरजिह्नगैः । तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महाहवे ।।

vivyādha niśitaistīkṣṇaiḥ kaṅkapatrairajihnagaiḥ | tayoḥ samabhavadyuddhaṃ bhīṣmahetormahāhave ||

Verse 44

अन्योन्यातिशये युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः । भीमसेनं तथाऽऽयान्तं भीष्मं प्रति महारथम् ।।

anyonyātiśaye yuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ | bhīmasenaṃ tathā''yāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahāratham ||

Verse 45

भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे ।।

bhūriśravābhyayāttūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt | saumadattiratho bhīmamājaghāna stanāntare ||

Verse 46

नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे। उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान् ।।

nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge| uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān ||

Verse 47

स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम। तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान् ।।

skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama| tau śarānsūryasaṃkāśānkarmāraparimārjitān ||

Verse 48

अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपते नरर्षभौ । भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम् ।।

anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipate nararṣabhau | bhīmo bhīṣmavadhākāṅkṣī saumadattiṃ mahāratham ||

Verse 49

तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिस्तू पाण्डवम् । कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे ।।

tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattistū pāṇḍavam | kṛtapratikṛte yattau yodhayāmāsatū raṇe ||

Verse 50

युधिष्ठिरं तु कौन्तेयं महत्या सेनया वृत्तम्। भीष्माभिमुखमायान्तं भारद्वाजो न्यवारयत् ।।

yudhiṣṭhiraṃ tu kaunteyaṃ mahatyā senayā vṛttam| bhīṣmābhimukhamāyāntaṃ bhāradvājo nyavārayat ||

Verse 51

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् । श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष ।।

droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam | śrutvā prabhadrakā rājansamakampanta māriṣa ||

Verse 52

सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगे। द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम् ।।

sā senā mahatī rājanpāṇḍuputrasya saṃyuge| droṇena vāritā yattā na cacāla padātpadam ||

Verse 53

चेकितान रणे यत्तं भीष्मं प्रति जनेश्वर । चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत् ।।

cekitāna raṇe yattaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara | citrasenastava sutaḥ kruddharūpamavārayat ||

Verse 54

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनः पराक्रमी । चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत ।।

bhīṣmahetoḥ parākrāntaścitrasenaḥ parākramī | cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayāmāsa bhārata ||

Verse 55

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमवारयत् । तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र समागमे ।।

tathaiva cekitāno'pi citrasenamavārayat | tadyuddhamāsītsumahattayostatra samāgame ||

Verse 56

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तत्र भारत । विमुखीकृत्य पुत्रं ते सेनां तव ममर्द ह ।।

arjuno vāryamāṇastu bahuśastatra bhārata | vimukhīkṛtya putraṃ te senāṃ tava mamarda ha ||

Verse 57

दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत्। कथं भीष्मं न नो हन्यादिति निश्चित्य भारत ।।

duḥśāsano'pi parayā śaktyā pārthamavārayat| kathaṃ bhīṣmaṃ na no hanyāditi niścitya bhārata ||

Verse 58

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी । लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्रतत्रैव भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशदिवसयुद्धे एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī | loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhaistatratatraiva bhārata || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśadivasayuddhe ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||