Adhyaya 110

Verse 1

अर्जुनदुःशासनयुद्धम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अर्जुनस्तु रणे राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् । शिखण्डिनमथोवाच समभ्योहि पितामहम् ।।

arjunaduḥśāsanayuddham || 1 || sañjaya uvāca| arjunastu raṇe rājandṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam | śikhaṇḍinamathovāca samabhyohi pitāmaham ||

Verse 2

न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन । अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथोत्तमात् ।।

na cāpi bhīstvayā kāryā bhīṣmādadya kathaṃcana | ahamenaṃ śaraistīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt ||

Verse 3

सञ्जय उवच। एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ । अभ्यद्रवत गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।।

sañjaya uvaca| evamuktastu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha | abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam ||

Verse 4

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्सौभद्रश्च महारथः । हृष्टावाद्रवतां भीष्मं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।।

dhṛṣṭadyumnastathā rājansaubhadraśca mahārathaḥ | hṛṣṭāvādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam ||

Verse 5

विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजस्य दंशितः। अभ्यद्रवत गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः । नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च वीर्यवान् ।।

virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojasya daṃśitaḥ| abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ | nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca vīryavān ||

Verse 6

तथेतराणि सैन्यानि सर्वाम्येव विशांपते । समाद्रवन्त गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।।

tathetarāṇi sainyāni sarvāmyeva viśāṃpate | samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam ||

Verse 7

प्रत्युद्ययुस्तावकाश्च समेतांस्तान्महारथान् । यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदतः शृणु ।।

pratyudyayustāvakāśca sametāṃstānmahārathān | yathāśakti yathotsāhaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu ||

Verse 8

चित्रसेनो महाराज चेकितानं समभ्यायात् । भीष्मप्रेप्सुं रणे यान्तं वृषं व्याघ्रशिशुर्यथा ।।

citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyāyāt | bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśuryathā ||

Verse 9

धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकमुपागतम् । त्वरमाणं रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवरायत् ।।

dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikamupāgatam | tvaramāṇaṃ raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavarāyat ||

Verse 10

भीमसेनं सुसंक्रुद्धं गाङ्गेयस्य वधैषिणम् । त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिर्न्यवारयत् ।।

bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam | tvaramāṇo mahārāja saumadattirnyavārayat ||

Verse 11

तथैव नकुलं शूरं किरन्तं सायकान्बहून् । विकर्णो वारयामास इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ।।

tathaiva nakulaṃ śūraṃ kirantaṃ sāyakānbahūn | vikarṇo vārayāmāsa icchanbhīṣmasya jīvitam ||

Verse 12

सहदेवं तथा राजन्यान्तं भीष्मरथं प्रति। वारयामास संक्रुद्धः कृपः शारद्वतो युधि ।।

sahadevaṃ tathā rājanyāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati| vārayāmāsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi ||

Verse 13

राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम् । भीष्मस्य निधनप्रेप्सुं दुर्मुखोऽभ्यज्रवद्बली ।।

rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam | bhīṣmasya nidhanaprepsuṃ durmukho'bhyajravadbalī ||

Verse 14

सात्यकिं समरे क्रुद्धमार्स्यशृङ्गिवारयत् । भीष्मस्य वधमिच्छन्तं पाण्डवप्रीतिकाम्यया

sātyakiṃ samare kruddhamārsyaśṛṅgivārayat | bhīṣmasya vadhamicchantaṃ pāṇḍavaprītikāmyayā

Verse 15

अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति। सुदक्षिणो महाराज काम्भोज प्रत्यवारयत् ।।

abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati| sudakṣiṇo mahārāja kāmbhoja pratyavārayat ||

Verse 16

विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ । अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत ।।

virāṭadrupadau vṛddhau sametāvarimardanau | aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayāmāsa bhārata ||

Verse 17

तथा पाण्डुसुतं ज्येष्ठं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् । भारद्वाजो रणे यत्तो धर्मपुत्रमवारयत् ।।

tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam | bhāradvājo raṇe yatto dharmaputramavārayat ||

Verse 18

अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । भीष्मप्रेप्सुं महाराज भासयन्तं दिशो दश ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे दशाधिकशततमोऽध्यायः ।।

arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam | bhīṣmaprepsuṃ mahārāja bhāsayantaṃ diśo daśa || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 19

दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे। अन्ये च तावका योधाः पाण्डवानां महारथान् ।।

duḥśāsano maheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge| anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān ||

Verse 20

भीष्मस्याभिमुखान्यातान्वारयामासुराहवे । धृष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशंस्तु पुनः पुनः ।।

bhīṣmasyābhimukhānyātānvārayāmāsurāhave | dhṛṣṭadyumnastu sainyāni prākrośaṃstu punaḥ punaḥ ||

Verse 21

अभ्यद्रवत संरब्धो भीष्ममेकं महारथः । एषोऽर्जुनो रणे भीष्मं प्रयाति कुरुनन्दनः ।।

abhyadravata saṃrabdho bhīṣmamekaṃ mahārathaḥ | eṣo'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ ||

Verse 22

अभ्यद्रवत माभैष्ट भीष्मो हि प्राप्स्यते न वः । अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासवः ।।

abhyadravata mābhaiṣṭa bhīṣmo hi prāpsyate na vaḥ | arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ ||

Verse 23

किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्वोऽल्पजीवितः। इति सेनापतेः श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः ।।

kimu bhīṣmo raṇe vīrā gatasatvo'lpajīvitaḥ| iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 24

अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं प्रति। आगच्छतस्तान्समरे वार्योघानचला इव ।। रभसं कृतोत्साहम् ।।

abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati| āgacchatastānsamare vāryoghānacalā iva || rabhasaṃ kṛtotsāham ||

Verse 25

अवारयन्त संहृष्टास्तावकाः पुरुषर्षभाः । दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथः ।।

avārayanta saṃhṛṣṭāstāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ | duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ ||

Verse 26

भीष्मस्य जीविताकाङ्क्षी धनञ्जयमुपाद्रवत् । तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ।।

bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanañjayamupādravat | tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati ||

Verse 27

अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान्महारथाः । तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशांपते ।। प्रलयानिव इति पाठे प्रलयाकालीनानिव।।

abhyadravanta saṃgrāme tava putrānmahārathāḥ | tatrādbhutamapaśyāma citrarūpaṃ viśāṃpate || pralayāniva iti pāṭhe pralayākālīnāniva||

Verse 28

दुःशासनरथं प्राप्य यत्पार्थो नात्यवर्तत । यथा वारयते वेला क्षुब्धतोयं महार्णवम् ।।

duḥśāsanarathaṃ prāpya yatpārtho nātyavartata | yathā vārayate velā kṣubdhatoyaṃ mahārṇavam ||

Verse 29

तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्यवारयत्। उभौ तौ रथिनां श्रेष्ठावुभौ भारतदुर्जयौ ।।

tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat| ubhau tau rathināṃ śreṣṭhāvubhau bhāratadurjayau ||

Verse 30

उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत। तथा तौ जातसंरम्भावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।।

ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata| tathā tau jātasaṃrambhāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau ||

Verse 31

समीयतुर्महासङ्ख्ये मयशक्रौ यथा पुरा। दुःशासनो महाराज पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः ।। अद्भुतं अभूतपूर्वम् ।।

samīyaturmahāsaṅkhye mayaśakrau yathā purā| duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhaistribhiḥ || adbhutaṃ abhūtapūrvam ||

Verse 32

वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे। ततोऽर्जुनो जातमन्युर्वार्ष्णेयं वीक्ष्य पीडितम् ।।

vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayāmāsa saṃyuge| tato'rjuno jātamanyurvārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam ||

Verse 33

दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत्। ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।।

duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat| te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave ||

Verse 34

यथैव पन्नगा राजंस्तटाकं तृषितास्तथा। दुःशासनस्त्रिभिः क्रुद्धः पार्थं विव्याध पत्रिभिः। ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

yathaiva pannagā rājaṃstaṭākaṃ tṛṣitāstathā| duḥśāsanastribhiḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha patribhiḥ| lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 35

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणैः शुशुभे पाण्डवो रणे। यथा मेरुर्महाराज शृङ्गैरत्यर्थमुच्छ्रितैः ।।

lalāṭasthaistu tairbāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavo raṇe| yathā merurmahārāja śṛṅgairatyarthamucchritaiḥ ||

Verse 36

सोऽतिविद्धो महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना। व्यराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवानिव ।।

so'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā| vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavāniva ||

Verse 37

दुःशासनं ततः क्रुद्धः पीडयामास पाण्डवः। पर्वणीव सुसंक्रुद्धो राहुः पूर्णं निशाकरम् ।।

duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ| parvaṇīva susaṃkruddho rāhuḥ pūrṇaṃ niśākaram ||

Verse 38

पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशांपते । विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।।

pīḍyamāno balavatā putrastava viśāṃpate | vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ ||

Verse 39

तस्य पार्थो धनुश्छित्वा रथं चास्य त्रिभिः शरैः । आजघान ततः पश्चात्पुत्रं ते निशितैः शरैः ।।

tasya pārtho dhanuśchitvā rathaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ | ājaghāna tataḥ paścātputraṃ te niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 40

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीमस्य प्रमुखे स्थितः। अर्जुनं पञ्चाविंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।।

so'nyatkārmukamādāya bhīmasya pramukhe sthitaḥ| arjunaṃ pañcāviṃśatyā bāhvorurasi cārpayat ||

Verse 41

तस्य क्रुद्धो महाराज पाण्डवः शत्रुतापनः । अप्रैषीद्विशिखान्घोरान्यमदण्डोपमान्बहून् ।। यमशक्रौ इति पाठान्तरम् ।।

tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ | apraiṣīdviśikhānghorānyamadaṇḍopamānbahūn || yamaśakrau iti pāṭhāntaram ||

Verse 42

अप्राप्तानेव तान्बाणांश्चिच्छेद तनयस्तव । यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।।

aprāptāneva tānbāṇāṃściccheda tanayastava | yatamānasya pārthasya tadadbhutamivābhavat ||

Verse 43

पार्थं च निशितैर्बाणैरविध्यत्तनयस्तव । ततः क्रुद्धो रणे पार्थः शरान्संधाय कार्मुके ।।

pārthaṃ ca niśitairbāṇairavidhyattanayastava | tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarānsaṃdhāya kārmuke ||

Verse 44

प्रेषयामास समरे स्वर्णपुङ्खाञ्छिलाशितान् । न्यमञ्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मनः ।।

preṣayāmāsa samare svarṇapuṅkhāñchilāśitān | nyamañjaṃste mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ ||

Verse 45

यथा हंसा महाराज तटाकं प्राप्य भारत। पीडितश्चैव पुत्रस्ते पाण्डवेन महात्मना ।।

yathā haṃsā mahārāja taṭākaṃ prāpya bhārata| pīḍitaścaiva putraste pāṇḍavena mahātmanā ||

Verse 46

हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथमाव्रजत्। अगाधे मञ्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मोऽभवत्तदा ।। अप्रैषीत्। उपसर्गात्पूर्वोऽडगामस्तु छान्दसः। एवमन्यत्रापि ।।

hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya rathamāvrajat| agādhe mañjatastasya dvīpo bhīṣmo'bhavattadā || apraiṣīt| upasargātpūrvo'ḍagāmastu chāndasaḥ| evamanyatrāpi ||

Verse 47

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस्तव विशांपते । अवारयत्ततः शूरो भूय एव पराक्रमी ।।

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putrastava viśāṃpate | avārayattataḥ śūro bhūya eva parākramī ||

Verse 48

शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रं पुरन्दरः। निर्बिभेद महाकायो विव्यथे नैव चार्जुनः ।।

śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraṃ purandaraḥ| nirbibheda mahākāyo vivyathe naiva cārjunaḥ ||