Adhyaya 109

Verse 1

भीष्मदुर्योधनसंवादः ।। 1 ।। भीष्मपराक्रमवर्णनम् ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् । पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम् ।।

bhīṣmaduryodhanasaṃvādaḥ || 1 || bhīṣmaparākramavarṇanam || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyadhāvatpitāmaham | pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam ||

Verse 2

केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधाः। त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः ।।

ke'rakṣanpāṇḍavānīke śikhaṇḍinamudāyudhāḥ| tvaramāṇāstvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ ||

Verse 3

कथं शान्तनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि। अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ।।

kathaṃ śāntanavo bhīṣmaḥ sa tasmindaśame'hani| ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ ||

Verse 4

न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिना । कच्चिन्न रथमद्गोऽस्व धनुर्वाऽशीर्यतास्थतः ।।

na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinā | kaccinna rathamadgo'sva dhanurvā'śīryatāsthataḥ ||

Verse 5

सञ्जय उवाच। नाशीर्यत धनुश्चास्य रथभङ्गो न चाप्यभूत्। युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ। निघ्नतः समरे शत्रून्शरैः सन्नतपर्वभिः।।

sañjaya uvāca| nāśīryata dhanuścāsya rathabhaṅgo na cāpyabhūt| yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha| nighnataḥ samare śatrūnśaraiḥ sannataparvabhiḥ||

Verse 6

अनेकशतसाहस्रावकानां महारथाः । तथा दन्तिगणा राजन्हायश्चैव सुसञ्जिताः।।

anekaśatasāhasrāvakānāṃ mahārathāḥ | tathā dantigaṇā rājanhāyaścaiva susañjitāḥ||

Verse 7

अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम् ।।

abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham ||

Verse 8

यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समिर्तिजयः । पार्यानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे नवाधिकशततमोऽध्यायः ।।

yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samirtijayaḥ | pāryānāmakarodbhīṣmaḥ satataṃ samiti kṣayam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 9

युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः । पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्ध सर्वतः पर्यवारयन् ।।

yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñśaraiḥ | pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdha sarvataḥ paryavārayan ||

Verse 10

दशमेऽहनि संप्राप्ते ततस्तां रिपुवाहिनीम् । कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

daśame'hani saṃprāpte tatastāṃ ripuvāhinīm | kīryamāṇāṃ śitairbāṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 11

न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवानतकम् ।।

na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja | aśaknuvanraṇe jetuṃ pāśahastamivānatakam ||

Verse 12

अथोपायान्महाराज सव्यसाची धनञ्जयः । त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः ।।

athopāyānmahārāja savyasācī dhanañjayaḥ | trāsayanrathinaḥ sarvānbībhatsuraparājitaḥ ||

Verse 13

सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः । शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे ।।

siṃhavadvinadannuccairdhanurjyāṃ vikṣipanmuhuḥ | śaraughānvisṛjanpārtho vyacaratkālavadraṇe ||

Verse 14

तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भारतर्षभ । सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात् ।।

tasya śabdena vitrastāstāvakā bhāratarṣabha | siṃhasyeva mṛgā rājanvyadravanta mahābhayāt ||

Verse 15

जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् । दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः ।।

jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam | duryodhanastato bhīṣmamabravīdbhṛśapīḍitaḥ ||

Verse 16

एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेन काननम् ।।

eṣa pāṇḍusutastāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ| dahate māmakānsarvānkṛṣṇavartmena kānanam ||

Verse 17

पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः । पण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे ।।

paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ | paṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge ||

Verse 18

यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने । तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन ।।

yathā paśugaṇānpālaḥ saṃkālayati kānane | tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana ||

Verse 19

धनञ्जयशरैर्भग्नं द्रवमाणं ततस्ततः । भीमोऽप्येवं दुराधर्पो विद्रावयति मे बलम् ।।

dhanañjayaśarairbhagnaṃ dravamāṇaṃ tatastataḥ | bhīmo'pyevaṃ durādharpo vidrāvayati me balam ||

Verse 20

सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। अभिमन्युः सुविक्रान्तो वाहिनीं द्रवते मम ।। समितिंजयः संग्रामजित्। समिति युद्धे ।।

sātyakiścekitānaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau| abhimanyuḥ suvikrānto vāhinīṃ dravate mama || samitiṃjayaḥ saṃgrāmajit| samiti yuddhe ||

Verse 21

धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः । व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महारणे ।।

dhṛṣṭadyumnastathā śūro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ | vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahāraṇe ||

Verse 22

वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महारथैः । नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ।। द्रवते द्रावयति ।।

vadhyamānasya sainyasya sarvairetairmahārathaiḥ | nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata || dravate drāvayati ||

Verse 23

ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रमम्। पर्याप्तस्तु भवाञ्शीघ्रं पीडितानां गतिर्भव ।।

ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākramam| paryāptastu bhavāñśīghraṃ pīḍitānāṃ gatirbhava ||

Verse 24

सञ्जय उवाच। एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव। चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः ।।

sañjaya uvāca| evamukto mahārāja pitā devavratastava| cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayamātmanaḥ ||

Verse 25

तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः। दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशांपते ।।

tava saṃdhārayanputramabravīcchaṃtanoḥ sutaḥ| duryodhana vijānīhi sthiro bhūtvā viśāṃpate ||

Verse 26

पातयिष्ये रिपूनन्यान्पाण्डवान्प्रतिपालयन् । प्रतिज्ञातो जयो ह्यद्य पाण्डवानां महात्मनाम् ।।

pātayiṣye ripūnanyānpāṇḍavānpratipālayan | pratijñāto jayo hyadya pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||

Verse 27

पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञानं महाबल । हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।।

pūrvakālaṃ tava mayā pratijñānaṃ mahābala | hatvā daśasahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām ||

Verse 28

संग्रामादपयास्यामि ह्येतत्कर्म समाहितम् । इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ ।।

saṃgrāmādapayāsyāmi hyetatkarma samāhitam | iti tatkṛtavāṃścāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha ||

Verse 29

अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये यथाबलम् । अहं वाऽद्य हतः शेष्ये हनिष्ये वाऽद्य पाण्डवान् ।। गतिं धाम। आश्रयमिति यावत्। स्थाने अवस्थाने ।।

adya cāpi mahatkarma prakariṣye yathābalam | ahaṃ vā'dya hataḥ śeṣye haniṣye vā'dya pāṇḍavān || gatiṃ dhāma| āśrayamiti yāvat| sthāne avasthāne ||

Verse 30

अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः। किं पुनर्मर्त्यधर्मेण क्षत्रियेण महाबलाः ।।

aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ| kiṃ punarmartyadharmeṇa kṣatriyeṇa mahābalāḥ ||

Verse 31

अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतरिष्ये ऋणं तव। भर्तृपिण्डकृतं राजन्निहताः पृतनामुखे ।।

adya te puruṣavyāghra pratariṣye ṛṇaṃ tava| bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājannihatāḥ pṛtanāmukhe ||

Verse 32

सञ्जय उवाच। इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ क्षत्रियान्प्रवपञ्छरैः। आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीकिनीम् ।।

sañjaya uvāca| ityuktvā bharataśreṣṭha kṣatriyānpravapañcharaiḥ| āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm ||

Verse 33

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भारतर्षभ । आशीविषमिव क्रुद्धं पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ।।

anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bhāratarṣabha | āśīviṣamiva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ pratyavārayan ||

Verse 34

दशमेऽहनि भीष्मस्तु दर्शयञ्शक्तिमात्मनः । राजञ्शतसहस्राणि सोऽवधीत्कुरुनन्दन ।।

daśame'hani bhīṣmastu darśayañśaktimātmanaḥ | rājañśatasahasrāṇi so'vadhītkurunandana ||

Verse 35

पाञ्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महारथाः । तेषामादत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः ।।

pāñcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahārathāḥ | teṣāmādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ ||

Verse 36

हत्वा दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् । सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं तथा ।।

hatvā daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām | sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ tathā ||

Verse 37

पूर्णे शतसहस्रे द्वे पादातानां नरोत्तमः । प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ।।

pūrṇe śatasahasre dve pādātānāṃ narottamaḥ | prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ ||

Verse 38

न चैवं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरीक्षितुम् । उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम् ।।

na caivaṃ pāṇḍaveyānāṃ kecicchekurnirīkṣitum | uttaraṃ mārgamāsthāya tapantamiva bhāskaram ||

Verse 39

ते पाण्डवेवाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः । वधायाभ्यद्रवन्भीष्मं सृञ्जयाश्च महारथाः ।।

te pāṇḍavevāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ | vadhāyābhyadravanbhīṣmaṃ sṛñjayāśca mahārathāḥ ||

Verse 40

स वध्यमानो बहुभिर्भीष्मः शान्तनवस्तथा । अवकीर्णो महेष्वासैः शैलो मेघैरिवावृतः ।।

sa vadhyamāno bahubhirbhīṣmaḥ śāntanavastathā | avakīrṇo maheṣvāsaiḥ śailo meghairivāvṛtaḥ ||

Verse 41

पुत्रास्तु तव गाङ्गेयं समन्तात्पर्यवारयन् । महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत ।।

putrāstu tava gāṅgeyaṃ samantātparyavārayan | mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddhamavartata ||