Adhyaya 108

Verse 1

भीष्मयुद्धम् ।। 1 । शिखण्डिनो भीष्मेण सह संवादो युद्धसन्नाहश्च ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे। पाण्डवाश्च कथं भीष्मं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

bhīṣmayuddham || 1 | śikhaṇḍino bhīṣmeṇa saha saṃvādo yuddhasannāhaśca || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyamabhyavartata saṃyuge| pāṇḍavāśca kathaṃ bhīṣmaṃ tanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति। ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च ।।

sañjaya uvāca| tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati| tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣvānakeṣu ca ||

Verse 3

ध्मायमानेषु शङ्खेषु पाण्डरेषु समन्ततः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याप्ताः पाण्डवा युधि ।।

dhmāyamāneṣu śaṅkheṣu pāṇḍareṣu samantataḥ | śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryāptāḥ pāṇḍavā yudhi ||

Verse 4

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् । शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशांपते ।।

kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam | śikhaṇḍī sarvasainyānāmagra āsīdviśāṃpate ||

Verse 5

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान् ।।

cakrarakṣau tatastasya bhīmasenadhanaṃjayau | pṛṣṭhato draupadeyāśca saubhadraścaiva vīryavān ||

Verse 6

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः। धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः ।।

sātyakiścekitānaśca teṣāṃ goptā mahārathaḥ| dhṛṣṭadyumnastataḥ paścātpāñcālairabhirakṣitaḥ ||

Verse 7

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः। प्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ| prayayau siṃhanādena nādayanbharatarṣabha ||

Verse 8

विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृत्तः । द्रुपदश्च महाबाहो ततः पञ्चादुपाद्रवत् ।।

virāṭastu tataḥ paścātsvena sainyena saṃvṛttaḥ | drupadaśca mahābāho tataḥ pañcādupādravat ||

Verse 9

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । जघनं पालयामासुः पाण्डवेयश्च राक्षसः ।।

kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśca vīryavān | jaghanaṃ pālayāmāsuḥ pāṇḍaveyaśca rākṣasaḥ ||

Verse 10

एवं व्यूह्य महासैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।।

evaṃ vyūhya mahāsainyaṃ pāṇḍavāstava vāhinīm | abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitamātmanaḥ ||

Verse 11

तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महारथम् । अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति ।।

tathaiva kuravo rājanbhīṣmaṃ kṛtvā mahāratham | agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavānprati ||

Verse 12

पुत्रैस्तव दुराधर्षो रक्षितः सुमहाबलैः । ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महाबलः ।।

putraistava durādharṣo rakṣitaḥ sumahābalaiḥ | tato droṇo maheṣvāsaḥ putraścāsya mahābalaḥ ||

Verse 13

भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतः । कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ ।।

bhagadattastataḥ paścādgajānīkena saṃvṛtaḥ | kṛpaśca kṛtavarmā ca bhagadattamanuvratau ||

Verse 14

काम्भोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणः । मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः ।।

kāmbhojarājo balavāṃstataḥ paścātsudakṣiṇaḥ | māgadhaśca jayatsenaḥ saubalaśca bṛhadbalaḥ ||

Verse 15

तथैवान्ये महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः । जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत ।।

tathaivānye maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ | jaghanaṃ pālayāmāsustava sainyasya bhārata ||

Verse 16

दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवो युधि। आसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान् ।।

divasedivase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi| āsurānakarodvyūhānpaiśācānatha rākṣasān ||

Verse 17

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत। अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata| anyonyaṃ nighnatāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam ||

Verse 18

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान्।।

arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam| bhīṣmaṃ yuddhe'bhyavartanta kiranto vividhāñśarān||

Verse 19

तत्र भारत भीमेन ताडितास्तावकाः शरैः। रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा ।।

tatra bhārata bhīmena tāḍitāstāvakāḥ śaraiḥ| rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayustadā ||

Verse 20

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । तव सैनयं समासाद्य पीडयामासुरोजसा ।।

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ | tava sainayaṃ samāsādya pīḍayāmāsurojasā ||

Verse 21

ते वध्यामानाः समरे तावका भरतर्षभ । नाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम् ।।

te vadhyāmānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha | nāśaknuvanvārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahadbalam ||

Verse 22

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः। संप्राद्रवद्दशः दिशः काल्यमानं महारथैः ।।

tatastu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ| saṃprādravaddaśaḥ diśaḥ kālyamānaṃ mahārathaiḥ ||

Verse 23

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ । वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ।।

trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha | vadhyamānāḥ śitairbāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ ||

Verse 24

धृतराष्ट्र उवाच। पीड्यमानं बलं दृष्ट्वा पार्थैर्भीष्मः पराक्रमी । यदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| pīḍyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā pārthairbhīṣmaḥ parākramī | yadakārṣīdraṇe kruddhastanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 25

कथं वा पाण्डवा युद्धे प्रत्युद्याताः परंतपाः । निघ्नन्तो मामकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

kathaṃ vā pāṇḍavā yuddhe pratyudyātāḥ paraṃtapāḥ | nighnanto māmakānvīrāṃstanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 26

सञ्जय उवाच। आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पिता तव। पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डव सृञ्जयैः ।।

sañjaya uvāca| ācakṣe te mahārāja yadakārṣītpitā tava| pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍava sṛñjayaiḥ ||

Verse 27

प्रंहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।।

praṃhṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja | abhyavartanta nighnantastava putrasya vāhinīm ||

Verse 28

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् । नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः ।।

taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām | nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ ||

Verse 29

स पाणडवान्महेष्वासः पञ्चालांश्चैव सृञ्जयान् । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा ।।

sa pāṇaḍavānmaheṣvāsaḥ pañcālāṃścaiva sṛñjayān | nārācairvatsadantaiśca śitairañjalikaistathā ||

Verse 30

अभ्यवर्षत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः । स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान् ।।

abhyavarṣata durdharṣastyaktvā jīvitamātmanaḥ | sa pāṇḍavānāṃ pravarānpañca rājanmahārathān ||

Verse 31

आत्तशस्त्रो रणे यत्नाद्वारयामास सायकैः । नानाशस्त्रास्त्रवर्षैस्तान्वीर्यामर्षप्रवेरितैः ।।

āttaśastro raṇe yatnādvārayāmāsa sāyakaiḥ | nānāśastrāstravarṣaistānvīryāmarṣapraveritaiḥ ||

Verse 32

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वं चामितं बहु। रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभ ।।

nijaghne samare kruddho hastyaśvaṃ cāmitaṃ bahu| rathino'pātayadrājanrathebhyaḥ puruṣarṣabha ||

Verse 33

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पादातांश्च समागतान् ।।

sādinaścāśvapṛṣṭhebhyaḥ pādātāṃśca samāgatān ||

Verse 34

गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां जयकारिणः । तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम् ।।

gajārohāngajebhyaśca pareṣāṃ jayakāriṇaḥ | tamekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham ||

Verse 35

पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रहस्तमिवासुराः। शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्छरान् ।।

pāṇḍavāḥ samavartanta vajrahastamivāsurāḥ| śakrāśanisamasparśānvimuñcanniśitāñcharān ||

Verse 36

दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं सन्धारयन्वपुः। मण्डलीभूतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत ।।

dikṣvadṛśyata sarvāsu ghoraṃ sandhārayanvapuḥ| maṇḍalībhūtamevāsya nityaṃ dhanuradṛśyata ||

Verse 37

संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापोपमं महत् ।। तदृष्ट्वा समरे कर्म पुत्रास्तव विशांपते ।।

saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpopamaṃ mahat || tadṛṣṭvā samare karma putrāstava viśāṃpate ||

Verse 38

विस्मायं परमं गत्वा पितामहमपूजयन् । पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव ।।

vismāyaṃ paramaṃ gatvā pitāmahamapūjayan | pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava ||

Verse 39

युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः । न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम् ।।

yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittimivāmarāḥ | na cainaṃ vārayāmāsurvyāttānanamivāntakam ||

Verse 40

दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः । अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम् ।।

daśame'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ | adahanniśitairbāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam ||

Verse 41

तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्सनान्तरे । आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम् ।।

taṃ śikhaṇḍī tribhirbāṇairabhyavidhyatsanāntare | āśīviṣamiva kruddhaṃ kālasṛṣṭamivāntakam ||

Verse 42

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् । पुनर्नालोकयत्क्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।।

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam | punarnālokayatkruddhaḥ prahasannidamabravīt ||

Verse 43

कामं प्रहर वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन । यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि दशमदिवसयुद्धे अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ।।

kāmaṃ prahara vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃcana | yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi daśamadivasayuddhe aṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 44

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्च्छितः । उवाच भीष्मं समरे सृक्विणी परिलेलिहन् ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrcchitaḥ | uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkviṇī parilelihan ||

Verse 45

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां भयंकरम् । मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह ।।

jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ bhayaṃkaram | mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha ||

Verse 46

दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च बहुशः श्रुतः । जनन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह ।।

divyaśca te prabhāvo'yaṃ mayā ca bahuśaḥ śrutaḥ | janannapi prabhāvaṃ te yotsye'dyāhaṃ tvayā saha ||

Verse 47

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम ।। अद्य त्वां योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम ।।

pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvannātmanaśca narottama || adya tvāṃ yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama ||

Verse 48

ध्रुवं च त्वां हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः । एतच्छ्रुत्वा च मद्वाक्यं यत्कृत्यं तत्समाचर ।।

dhruvaṃ ca tvāṃ haniṣyāmi śape satyena te'grataḥ | etacchrutvā ca madvākyaṃ yatkṛtyaṃ tatsamācara ||

Verse 49

कामं युध्यस्व वा मा वा न मे जीवन्प्रमोक्ष्यसे । सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय ।। कामं स्वच्छन्दम्। अभ्यस इति पाठे प्रक्षिप ।।

kāmaṃ yudhyasva vā mā vā na me jīvanpramokṣyase | sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko'yaṃ samitiṃjaya || kāmaṃ svacchandam| abhyasa iti pāṭhe prakṣipa ||

Verse 50

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः। अविध्यत रणे भीष्मं प्रतुदन्वाक्यसायकैः ।।

sañjaya uvāca| evamuktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhirnataparvabhiḥ| avidhyata raṇe bhīṣmaṃ pratudanvākyasāyakaiḥ ||

Verse 51

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महारथः । कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत् ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā savyasācī mahārathaḥ | kālo'yamiti saṃcintya śikhaṇḍinamacodayat ||

Verse 52

अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः । अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम् ।।

ahaṃ tvāmanuyāsyāmi parānvidrāvayañśaraiḥ | abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam ||

Verse 53

न हि ते संयुगे पीडां शक्ताः कर्तुं महाबलाः । तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद्भीष्यमभिद्रव ।।

na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktāḥ kartuṃ mahābalāḥ | tasmādadya mahābāho yatnādbhīṣyamabhidrava ||

Verse 54

अहत्वा समरे भीष्म यदि यास्यसि मारिष । अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ।।

ahatvā samare bhīṣma yadi yāsyasi māriṣa | avahāsyo'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha ||

Verse 55

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे । तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम् ।। सुदृष्टः क्रियतां न पुनर्द्रक्ष्यसि लोकमिममिति भावः ।।

nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave | tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham || sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ na punardrakṣyasi lokamimamiti bhāvaḥ ||

Verse 56

कुरूंश्च सहितान्सर्वान्यतमानान्महारथान् । अहमावारयिष्यामि सावयस्व पितामहम् ।।

kurūṃśca sahitānsarvānyatamānānmahārathān | ahamāvārayiṣyāmi sāvayasva pitāmaham ||

Verse 57

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् । चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च यजद्रथम् ।।

droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam | citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca yajadratham ||

Verse 58

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजं च सुदक्षिणम् । भगदत्तं तथा शूरं मागदं च महाबलम् ।।

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam | bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadaṃ ca mahābalam ||

Verse 59

सौमदत्तिं तथा शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् । त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः ।।

saumadattiṃ tathā śūramārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam | trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvairmahārathaiḥ ||

Verse 60

अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् । कुरूंश्च सहितान्सर्वान्युध्यमानान्महाबलान् । निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम् ।।

ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam | kurūṃśca sahitānsarvānyudhyamānānmahābalān | nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham ||