Adhyaya 107

Verse 1

युधिष्ठिरेण कृष्णेनसह संमन्त्र्य रात्रौ भीष्ममेत्य तद्वधोपायकथनप्रार्थना ।। 1 ।। तंप्रति भीष्मेण तत्कथनम् ।। 2 ।। सञ्जय उवाच। युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते। सन्ध्या समभवद्धोरा नापश्याम ततो रणम् ।।

yudhiṣṭhireṇa kṛṣṇenasaha saṃmantrya rātrau bhīṣmametya tadvadhopāyakathanaprārthanā || 1 || taṃprati bhīṣmeṇa tatkathanam || 2 || sañjaya uvāca| yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhāskare'stamupāgate| sandhyā samabhavaddhorā nāpaśyāma tato raṇam ||

Verse 2

ततो युधिष्ठिरो राजा सन्ध्यां संदृश्य भारत। वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्रं भयविह्वलम् ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā sandhyāṃ saṃdṛśya bhārata| vadhyamānaṃ ca bhīṣmeṇa tyaktāstraṃ bhayavihvalam ||

Verse 3

स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम्। भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम् ।।

svasainyaṃ ca parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam| bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ pīḍayantaṃ mahāratham ||

Verse 4

सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान्। निशामुखं च संप्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम्। चिन्तयित्वा ततो राज्ञामपहारमकारयत् ।।

somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathān| niśāmukhaṃ ca saṃprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam| cintayitvā tato rājñāmapahāramakārayat ||

Verse 5

ततोऽपहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः । तथैव तव सैन्यानामपहारे ह्यभूत्तदा ।।

tato'pahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ | tathaiva tava sainyānāmapahāre hyabhūttadā ||

Verse 6

ततोऽपहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः । न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः ।।

tato'pahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ | nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ ||

Verse 7

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः । नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिताः ।।

bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥ | nālabhanta tadā śāntiṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ ||

Verse 8

भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयान्। पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत ।।

bhīṣmo'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayān| pūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata ||

Verse 9

न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः । ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी ।।

nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ | tato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī ||

Verse 10

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह । सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ।।

tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha | sṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan ||

Verse 11

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः। मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः ।।

ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ| mantrayāmāsuravyagrā mantraniścayakovidāḥ ||

Verse 12

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप । वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वचनं चेदमाददे ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa | vāsudevaṃ samudvīkṣya vacanaṃ cedamādade ||

Verse 13

कृष्ण पश्य माहात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । गजं नलवनानीव विमृद्गन्तं बलं मम ।।

kṛṣṇa paśya māhātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam | gajaṃ nalavanānīva vimṛdgantaṃ balaṃ mama ||

Verse 14

न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम् ।।

na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitum | lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam ||

Verse 15

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः। तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान् ।।

yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥ| tathā bhīṣmo raṇe kruddhastīkṣṇaśastraḥ pratāpavān ||

Verse 16

गृहीतचापः समरे प्रमुञ्चन्निशिताञ्छरान्। शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट् ।।

gṛhītacāpaḥ samare pramuñcanniśitāñcharān| śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ ||

Verse 17

वरुणः पाशभृच्चापि सगदो वा धनेश्वरः । न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे ।।

varuṇaḥ pāśabhṛccāpi sagado vā dhaneśvaraḥ | na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave ||

Verse 18

सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे। आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे ।।

so'hamevaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare| ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya saṃyuge ||

Verse 19

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम् । न युद्धं रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ।।

vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo vai tatra me gatam | na yuddhaṃ rocate kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā ||

Verse 20

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतङ्गः समभिद्रवन्। एकतो मृत्युमभ्येति तथाऽहं भीष्ममेयिवान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ।।

yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṅgaḥ samabhidravan| ekato mṛtyumabhyeti tathā'haṃ bhīṣmameyivān || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 21

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातरश्चैव मे शुराः सायकैर्भृशपीडिताः ।।

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī | bhrātaraścaiva me śurāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ ||

Verse 22

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यभ्रष्टा वनं गताः। परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन ।।

matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyabhraṣṭā vanaṃ gatāḥ| parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana ||

Verse 23

जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्। जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम् ।।

jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham| jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmamuttamam ||

Verse 24

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः स केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव ।।

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sa keśava | svadharmasyāvirodhena hitaṃ vyāhara keśava ||

Verse 25

सञ्जय उवाच। एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम्। प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ।।

sañjaya uvāca| evaṃ śrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistaram| pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram ||

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर । यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः सत्रुसूदनाः ।।

śrībhagavānuvāca | dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara | yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ satrusūdanāḥ ||

Verse 27

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ। माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिविश्वरौ ।।

arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasau| mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānāmiviśvarau ||

Verse 28

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव । त्वप्रयुक्तो महाराज किं न कुर्यां महाहवे ।।

māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava | tvaprayukto mahārāja kiṃ na kuryāṃ mahāhave ||

Verse 29

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः ।।

haniṣyāmi raṇe bhīṣmamāhūya puruṣarṣabham | paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ ||

Verse 30

यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पण्डव। हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम् ।।

yadi bhīṣme hate vīre jayaṃ paśyasi paṇḍava| hantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham ||

Verse 31

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे। विमुञ्चन्तं महास्त्रामि पातयिष्यामि तं रथात् ।।

paśya me vikramaṃ rājanmahendrasyeva saṃyuge| vimuñcantaṃ mahāstrāmi pātayiṣyāmi taṃ rathāt ||

Verse 32

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः। मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते ।।

yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ| madarthā bhavadarthā ye ye madīyāstavaiva te ||

Verse 33

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च । मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फल्गुनार्थे महीपते ।।

tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca | māṃsānyutkṛtya dāsyāmi phalgunārthe mahīpate ||

Verse 34

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्। एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम् ।।

eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet| eṣa naḥ samayastāta tārayema parasparam ||

Verse 35

स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावत्सज्जो भवाम्यहम् । प्रतिज्ञातमुपप्लाव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः ।।

sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvatsajjo bhavāmyaham | pratijñātamupaplāvye yattatpārthena pūrvataḥ ||

Verse 36

पातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ। परिरक्ष्यमिदं तावद्वचः पार्थस्य धीमतः ।।

pātayiṣyāmi gāṅgeyamityulūkasya saṃnidhau| parirakṣyamidaṃ tāvadvacaḥ pārthasya dhīmataḥ ||

Verse 37

अनुज्ञातेन पार्थेन मया कार्यं न संशयः। अथवा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे ।।

anujñātena pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ| athavā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe ||

Verse 38

स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् । अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः ।।

sa haniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam | aśakyamapi kuryāddhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ ||

Verse 39

त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः । निहन्त्यादर्जुनः सङ्ख्ये किमु भीष्मं नराधिप ।।

tridaśānvā samudyuktānsahitāndaityadānavaiḥ | nihantyādarjunaḥ saṅkhye kimu bhīṣmaṃ narādhipa ||

Verse 40

विपरीतो महावीर्यो गतसत्वोऽल्पजीवनः । भीष्मः शान्तनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते ।। एकत इति द्वितीयान्तात्तसिः। एकं केवलं मृत्युमेवाभ्येतीत्यर्थः ।।

viparīto mahāvīryo gatasatvo'lpajīvanaḥ | bhīṣmaḥ śāntanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate || ekata iti dvitīyāntāttasiḥ| ekaṃ kevalaṃ mṛtyumevābhyetītyarthaḥ ||

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच। एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव। सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे ।।

yudhiṣṭhira uvāca| evametanmahābāho yathā vadasi mādhava| sarve hyete na paryāptāstava vegavidhāraṇe ||

Verse 42

नियतं समावाप्स्यामि सर्वमेतद्यथेप्सितम् । यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्पक्षे व्यवस्थितः ।।

niyataṃ samāvāpsyāmi sarvametadyathepsitam | yasya me puruṣavyāghra bhavānpakṣe vyavasthitaḥ ||

Verse 43

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर। त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महारथम् ।।

sendrānapi raṇe devāñjayeyaṃ jayatāṃ vara| tvayā nāthena govinda kimu bhīṣmaṃ mahāratham ||

Verse 44

न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात्। अयुध्यमानाः सहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव ।।

na tu tvāmanṛtaṃ kartumutsahe svātmagauravāt| ayudhyamānāḥ sahāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava ||

Verse 45

समयस्तु कृतः कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे। मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन ।।

samayastu kṛtaḥ kaścinmama bhīṣmeṇa saṃyuge| mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃcana ||

Verse 46

दुर्योधनार्थं योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो। स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव ।।

duryodhanārthaṃ yotsyāmi satyametaditi prabho| sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava ||

Verse 47

तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः । भवता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन ।।

tasmāddevavrataṃ bhūyo vadhopāyārthamātmanaḥ | bhavatā sahitāḥ sarve prayāma madhusūdana ||

Verse 48

तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् । रुचिते तव पृच्छामि मन्त्रं वार्ष्णेय माचिरम् ।।

tadvayaṃ sahitā gatvā bhīṣmamāśu narottamam | rucite tava pṛcchāmi mantraṃ vārṣṇeya māciram ||

Verse 49

स वक्ष्यति हितं वाक्यं सत्यमस्माज्जनार्दन। यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे ।।

sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ satyamasmājjanārdana| yathā ca vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge ||

Verse 50

स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रतः । बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम् ।।

sa no jayasya dātā syānmantrasya ca dṛḍhavrataḥ | bālāḥ pitrā vihīnāśca tena saṃvardhitā vayam ||

Verse 51

तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव। पितुः पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ।।

taṃ cetpitāmahaṃ vṛddhaṃ hantumicchāmi mādhava| pituḥ pitaramiṣṭaṃ ca dhigastu kṣatrajīvikām ||

Verse 52

सञ्जय उवाच। ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् । रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम् ।।

sañjaya uvāca| tato'bravīnmahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam | rocate me mahāprājña rājendra tava bhāṣitam ||

Verse 53

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्। गम्यतां स्ववधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतम् ।।

devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet| gamyatāṃ svavadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutam ||

Verse 54

वक्तमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः । ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम् ।।

vaktamarhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ | te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham ||

Verse 55

गत्वा शान्तनवं वृद्धं मन्त्रं पृच्छाम भारत । स नो दास्यति मन्त्रं यं तेन योत्स्यामहे परान् ।।

gatvā śāntanavaṃ vṛddhaṃ mantraṃ pṛcchāma bhārata | sa no dāsyati mantraṃ yaṃ tena yotsyāmahe parān ||

Verse 56

सञ्जय उवाच। एवमामन्त्र्य ते वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान् ।।

sañjaya uvāca| evamāmantrya te vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja| jagmuste sahitāḥ sarve vāsudevaśca vīryavān ||

Verse 57

विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति। प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रणिपेदिरे ।।

vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati| praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ praṇipedire ||

Verse 58

पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम् । प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमभ्ययुः ।।

pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabham | praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇamabhyayuḥ ||

Verse 59

तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनञ्जय ।।

tānuvāca mahābāhurbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ | svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanañjaya ||

Verse 60

स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा। किं वा कार्यं करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनं ।।

svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayostathā| kiṃ vā kāryaṃ karomyadya yuṣmākaṃ prītivardhanaṃ ||

Verse 61

युद्धादन्यत्र हे वत्साः प्रीयन्तां मा विशङ्कथ । सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्सदुष्करम् । तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनःपुनः ।। विपरीतः क्षुद्रेषु पराक्रमी । गतसत्वो गतबुद्धिः ।।

yuddhādanyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha | sarvātmanāpi kartāsmi yadapi syātsaduṣkaram | tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥpunaḥ || viparītaḥ kṣudreṣu parākramī | gatasatvo gatabuddhiḥ ||

Verse 62

उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वचः। कथं जयेम सर्वज्ञ कथं राज्यं लभेमहि ।।

uvāca rājā dīnātmā prītiyuktamidaṃ vacaḥ| kathaṃ jayema sarvajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi ||

Verse 63

प्रजानां संशयो न स्यात्कथं तन्मे बद प्रभो । भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः ।।

prajānāṃ saṃśayo na syātkathaṃ tanme bada prabho | bhavānhi no vadhopāyaṃ bravītu svayamātmanaḥ ||

Verse 64

भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम्। न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह ।।

bhavantaṃ samare vīra viṣahema kathaṃ vayam| na hi te sūkṣmamapyasti randhraṃ kurupitāmaha ||

Verse 65

मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा। आददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च ।।

maṇḍalenaiva dhanuṣā dṛśyase saṃyuge sadā| ādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanurna ca ||

Verse 66

पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम् । रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन् ।।

paśyāmastvāṃ mahābāho rathe sūryamivāparam | rathāśvanaranāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan ||

Verse 67

कोऽथवोत्सहते जेतुं वां पुमान्भरतर्षभ । वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषर्षभ ।।

ko'thavotsahate jetuṃ vāṃ pumānbharatarṣabha | varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣarṣabha ||

Verse 68

क्षयं निता हि पृतना संयुगे महती मम। यथा युधि जयेम त्वां यथा राज्यं भृशं मम ।।

kṣayaṃ nitā hi pṛtanā saṃyuge mahatī mama| yathā yudhi jayema tvāṃ yathā rājyaṃ bhṛśaṃ mama ||

Verse 69

मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह । सञ्जय उवाच। ततोऽब्रवीच्छान्तनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज ।।

mama sainyasya ca kṣemaṃ tanme brūhi pitāmaha | sañjaya uvāca| tato'bravīcchāntanavaḥ pāṇḍavānpāṇḍupūrvaja ||

Verse 70

न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे। जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

na kathaṃcana kaunteya mayi jīvati saṃyuge| jayo bhavati sarvajña satyametadbravīmi te ||

Verse 71

निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवाः । क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम् ।।

nirjite mayi yuddhena raṇe jeṣyatha pāṇḍavāḥ | kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam ||

Verse 72

अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् । एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् । हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम् ।।

anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham | evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hyaham | hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmādevaṃ vidhīyatām ||

Verse 73

युधिष्ठिर उवाच। ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि। भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| brūhi tasmādupāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi| bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍahastamivāntakam ||

Verse 74

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा। न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।।

śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo'tha yamastathā| na bhavānsamare śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ ||

Verse 75

भीष्म उवाच। सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ।।

bhīṣma uvāca| satyametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava ||

Verse 76

नाहं जेतुं रणे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः। आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः । ततो मां न्यस्तशस्त्रं तु एते हन्युर्महारथाः ।।

nāhaṃ jetuṃ raṇe śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ| āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ | tato māṃ nyastaśastraṃ tu ete hanyurmahārathāḥ ||

Verse 77

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे । द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ।।

nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje | dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini ||

Verse 78

स्त्रीजिते स्त्रीप्रधाने च स्त्रीप्रधायिनि धर्मज स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रिणि । अप्रसूते च षण्डे च न युद्धं रोचते मम ।।

strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputriṇi | aprasūte ca ṣaṇḍe ca na yuddhaṃ rocate mama ||

Verse 79

इमं मे शृणु राजेन्द्र संकल्पं पूर्वचिन्तितम् । असंकल्पध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कदाचन ।।

imaṃ me śṛṇu rājendra saṃkalpaṃ pūrvacintitam | asaṃkalpadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kadācana ||

Verse 80

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः । शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिंजयः ।।

ya eṣa draupado rājaṃstava sainye mahārathaḥ | śikhaṇḍī samarāmarṣī śūraśca samitiṃjayaḥ ||

Verse 81

यथाऽभवच्च स्त्रीपूर्वं पश्चात्पुंस्त्वं समागतः। जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम् ।।

yathā'bhavacca strīpūrvaṃ paścātpuṃstvaṃ samāgataḥ| jānanti ca bhavanto'pi sarvametadyathātatham ||

Verse 82

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डीनम् । मामेव विशिखैस्तीक्ष्णैरभिद्रवतु दंशितः ।।

arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍīnam | māmeva viśikhaistīkṣṇairabhidravatu daṃśitaḥ ||

Verse 83

असंकल्पध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः । न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु कथंचन ।।

asaṃkalpadhvaje tasminstrīpūrve ca viśeṣataḥ | na prahartumabhīpsāmi gṛhīteṣu kathaṃcana ||

Verse 84

तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनञ्जयः। शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ ।।

tadantaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanañjayaḥ| śarairghātayatu kṣipraṃ samantādbharatarṣabha ||

Verse 85

न तं पश्यामि लोकेष मां हन्याद्यः समुद्यतम्। ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनञ्जयात् ।।

na taṃ paśyāmi lokeṣa māṃ hanyādyaḥ samudyatam| ṛte kṛṣṇānmahābhāgātpāṇḍavādvā dhanañjayāt ||

Verse 86

पार्षतं तु पुरोधाय क्लीबमद्य ममाग्रतः । आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः । मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम् ।।

pārṣataṃ tu purodhāya klībamadya mamāgrataḥ | āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ | māṃ pātayatu bībhatsurevaṃ tava jayo dhruvam ||

Verse 87

एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत । ततो जेष्वसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान् ।।

etatkuruṣva kaunteya yathoktaṃ mama suvrata | tato jeṣvasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrānsamāgatān ||

Verse 88

सञ्जय उवाच। तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति। अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ।।

sañjaya uvāca| te'nujñātāstataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati| abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham ||

Verse 89

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते। अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत् ।।

tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite| arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍamidamabravīt ||

Verse 90

गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव ।।

guruṇā kuruvṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā | pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yoddhāsmi mādhava ||

Verse 91

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः।। युद्धादन्यत्रेत्यर्धं कः पुस्तक एव दृश्यते ।।

krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ | pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ|| yuddhādanyatretyardhaṃ kaḥ pustaka eva dṛśyate ||

Verse 92

यस्याहमधिरुह्याङ्कं वालः किल गदाग्रज । तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः ।।

yasyāhamadhiruhyāṅkaṃ vālaḥ kila gadāgraja | tātetyavocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍormahātmanaḥ ||

Verse 93

नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत । इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया ।।

nāhaṃ tātastava pitustāto'smi tava bhārata | iti māmabravīdbālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā ||

Verse 94

कामं वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना । जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ।।

kāmaṃ vadhyatu sainyaṃ me nāhaṃ yotsye mahātmanā | jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase ||

Verse 95

कथमस्माद्विधः कृष्ण जानन्धर्मं सनातनम् । न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे ।।

kathamasmādvidhaḥ kṛṣṇa jānandharmaṃ sanātanam | nyastaśastre ca vṛddhe ca prahareddhi pitāmahe ||

Verse 96

श्रीवासुदेव उवाच। प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे। क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि ।।

śrīvāsudeva uvāca| pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge| kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi ||

Verse 97

पातयैनं रथात्पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम् । नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ।। परुषीकृतः रूक्षीकृतः ।।

pātayainaṃ rathātpārtha kṣatriyaṃ yuddhadurmadam | nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayaste bhaviṣyati || paruṣīkṛtaḥ rūkṣīkṛtaḥ ||

Verse 98

दृष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते। यद्दृष्टं हि पुरा पार्थ तत्तथा न तदन्यथा ।। युद्धदुर्मदं युद्धोत्सुकम् ।।

dṛṣṭametatpurā devairbhaviṣyatyavaśasya te| yaddṛṣṭaṃ hi purā pārtha tattathā na tadanyathā || yuddhadurmadaṃ yuddhotsukam ||

Verse 99

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम् । त्वदन्यः शक्नुयाद्योद्धुमपि वज्रधरः स्वयम् ।।

na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanamivāntakam | tvadanyaḥ śaknuyādyoddhumapi vajradharaḥ svayam ||

Verse 100

जहि भीष्मं स्थिरो भूत्वा शृणु चेदं वचो मम। यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः ।।

jahi bhīṣmaṃ sthiro bhūtvā śṛṇu cedaṃ vaco mama| yathovāca purā śakraṃ mahābuddhirbṛhaspatiḥ ||

Verse 101

ज्यायांसमपि चेद्वृद्धं गुणैरपि समन्वितम् । आततायिनमायान्तं हन्याद्धातकमात्मनः ।। गमिष्याति यमक्षयं इति पाठे भीष्म इति शेषः ।।

jyāyāṃsamapi cedvṛddhaṃ guṇairapi samanvitam | ātatāyinamāyāntaṃ hanyāddhātakamātmanaḥ || gamiṣyāti yamakṣayaṃ iti pāṭhe bhīṣma iti śeṣaḥ ||

Verse 102

शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनञ्जय । योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः ।।

śāśvato'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanañjaya | yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ ||

Verse 103

अर्जुन उवाच। शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् । दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ।। आततायिनमित्यस्य घातकमिति विशेषणमन्येभ्य आततायिभ्यो व्यवच्छेदायोक्तम् ।।

arjuna uvāca| śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam | dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate || ātatāyinamityasya ghātakamiti viśeṣaṇamanyebhya ātatāyibhyo vyavacchedāyoktam ||

Verse 104

ते वयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः ।।

te vayaṃ pramukhe tasya puraskṛtya śikhaṇḍinam| gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ ||

Verse 105

अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः । शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठं भीष्ममेवाभियोधयेत् ।।

ahamanyānmaheṣvāsānvārayiṣyāmi sāyakaiḥ | śikhaṇḍyapi yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmamevābhiyodhayet ||

Verse 106

श्रुतं हि कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । कन्या ह्येषा पुरा भूत्वा पुरुषः समपद्यत ।।

śrutaṃ hi kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam | kanyā hyeṣā purā bhūtvā puruṣaḥ samapadyata ||

Verse 107

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम्। जहृषुर्हृष्टरोमाणः सकृष्णाः पाण्डवास्तदा।।

arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam| jahṛṣurhṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāstadā||

Verse 108

इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः। अनुमान्य महात्मानं प्रययुर्हृष्टमानसाः। शयनानि यथा स्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः ।।

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ| anumānya mahātmānaṃ prayayurhṛṣṭamānasāḥ| śayanāni yathā svāni bhejire puruṣarṣabhāḥ ||