Adhyaya 106

Verse 1

भीष्मपराक्रमममृष्यता कृष्णेन रथादवरुह्य तद्वधायाभियानम् ।। 1 ।। अर्जुनेन पश्चादनुधाव्य निवर्तितस्य कृष्णस्य तेन सह पुना रथारोहणम् ।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः। आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः ।।

bhīṣmaparākramamamṛṣyatā kṛṣṇena rathādavaruhya tadvadhāyābhiyānam || 1 || arjunena paścādanudhāvya nivartitasya kṛṣṇasya tena saha punā rathārohaṇam || 2 || sañjaya uvāca| tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ| ājaghāna raṇe pārthānsahasenānsamantataḥ ||

Verse 2

भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः । नकुलं च त्रिभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः ।।

bhīmaṃ dvādaśabhirviddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ | nakulaṃ ca tribhirviddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ ||

Verse 3

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा ननाद सुमहाबलः ।।

yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhirbāhvorurasi cārpayat| dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā nanāda sumahābalaḥ ||

Verse 4

तं द्वादशाख्यैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः । धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च सप्तभिः । युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम् ।।

taṃ dvādaśākhyairnakulo mādhavaśca tribhiḥ śaraiḥ | dhṛṣṭadyumnaśca saptatyā bhīmasenaśca saptabhiḥ | yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyatpitāmaham ||

Verse 5

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत । एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः ।।

droṇastu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenamavidhyata | ekaikaṃ pañcabhirbāṇairyamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ ||

Verse 6

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । तोत्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुङ्गवम् ।।

tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhistribhirajihmagaiḥ | totrairiva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṅgavam ||

Verse 7

सौवीरा कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः। संग्रमे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ।।

sauvīrā kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ | abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ| saṃgrame nājahurbhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 8

तथैवान्ये महीपाला नानादेशसमागताः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः । तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम् ।।

tathaivānye mahīpālā nānādeśasamāgatāḥ | pāṇḍavānabhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ | tathaiva pāṇḍavā rājanparivavruḥ pitāmaham ||

Verse 9

स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः । गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान् ।।

sa samantātparivṛto rathaughairaparājitaḥ | gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahanparān ||

Verse 10

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगजेन्धनः । शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान् ।।

rathāgnyagāraścāpārcirasiśaktigajendhanaḥ | śarasphuliṅgo bhīṣmāgnirdadāha kṣatriyarṣabhān ||

Verse 11

यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरसि सानिलः । तथा भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन् ।।

yathā hi sumahānagniḥ kakṣe carasi sānilaḥ | tathā bhīṣmo mahārāja divyamastramudīrayan ||

Verse 12

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः । कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम् ।।

suvarṇapuṅkhairiṣubhirgārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ | karṇinālīkanārācaiśchādayāmāsa tadbalam ||

Verse 13

अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः । मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ।।

apātayaddhvajāṃścaiva rathinaśca śitaiḥ śaraiḥ | muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān ||

Verse 14

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे। अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।।

nirmanuṣyānrathānrājangajānaśvāṃśca saṃyuge| akarotsa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

Verse 15

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ।।

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ| niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata ||

Verse 16

अमोघा ह्यपत्नबाणाः पितुस्ते भरतर्षभ। नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ।।

amoghā hyapatnabāṇāḥ pituste bharatarṣabha| nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ ||

Verse 17

हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे ।।

hatavīrānrathānrājansaṃyuktāñjavanairhayaiḥ | apaśyāma mahārāja hriyamāṇānraṇājire ||

Verse 18

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । महारथाः समाख्याताः कलपुत्रास्तनुत्यजः । अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः।।

cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | mahārathāḥ samākhyātāḥ kalaputrāstanutyajaḥ | aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ||

Verse 19

संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम्। निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ।।

saṃgrāme bhīṣmamāsādya vyāditāsyamivāntakam| nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ ||

Verse 20

भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च भारत। अपश्याम महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ।।

bhagnākṣopaskarānkāṃścidbhagnacakrāṃśca bhārata| apaśyāma mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 21

सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः । शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टसैश्च विशांपते ।।

savarūthai rathairbhagnai rathibhiśca nipātitaiḥ | śaraiḥ sukavacaiśchinnaiḥ paṭṭasaiśca viśāṃpate ||

Verse 22

गदाभिर्भिण्डिपालैश्च निशितैश्च शिलीमुखैः । अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष ।।

gadābhirbhiṇḍipālaiśca niśitaiśca śilīmukhaiḥ | anukarṣairupāsaṅgaiścakrairbhagnaiśca māriṣa ||

Verse 23

बाहुभिः कार्मुकैः खङ्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः। तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः। चापैश्च बहुधा च्छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ।।

bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaṅgaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ| talatrairaṅgulitraiśca dhvajaiśca vinipātitaiḥ| cāpaiśca bahudhā cchinnaiḥ samāstīryata medinī ||

Verse 24

गजारोहा गजान्राजन्हयांश्च हयसादिनः । अभिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ।।

gajārohā gajānrājanhayāṃśca hayasādinaḥ | abhipeturdrutaṃ tatra śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 25

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्। नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ।।

yatamānāśca te vīrā dravamāṇānmahārathān| nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān ||

Verse 26

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः । अभज्यत महाराज न च द्वौ समधावताम् ।।

mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ | abhajyata mahārāja na ca dvau samadhāvatām ||

Verse 27

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजसंकुलम् । अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ।।

āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajasaṃkulam | anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtamacetanam ||

Verse 28

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथ। प्रियं सखाय चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ।।

jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tatha| priyaṃ sakhāya cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ ||

Verse 29

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त सर्वशः ।।

vimucya kavacānanye pāṇḍuputrasya sainikāḥ | prakīrya keśāndhāvantaḥ pratyadṛśyanta sarvaśaḥ ||

Verse 30

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भान्तरथकूबरम् । ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ।।

tadgokulamivodbhrāntamudbhāntarathakūbaram | dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyamārtasvaraṃ tadā ||

Verse 31

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः । उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ।।

prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ | uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathamuttamam ||

Verse 32

श्रीभगवानुवाच। अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव। प्रहरास्मै नरव्याघ्र भीष्मायाहवशोभिने ।।

śrībhagavānuvāca| ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitastava| praharāsmai naravyāghra bhīṣmāyāhavaśobhine ||

Verse 33

यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे। विराटनगरे तात सञ्जयस्य समीपतः ।।

yatpurā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame| virāṭanagare tāta sañjayasya samīpataḥ ||

Verse 34

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति सङ्गरे ।।

bhīṣmadroṇamukhānsarvāndhārtarāṣṭrasya sainikān | sānubandhānhaniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṅgare ||

Verse 35

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम। क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व विगतज्वरः ।।

iti tatkuru kaunteya satyaṃ vākyamarindama| kṣatradharmamanusmṛtya yudhyasva vigatajvaraḥ ||

Verse 36

सञ्जय उवाच। इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः। अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत् ।।

sañjaya uvāca| ityukto vāsudevena tiryagdṛṣṭiradhomukhaḥ| akāma iva bībhatsuridaṃ vacanamabravīt ||

Verse 37

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् । दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ।।

avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram | duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet ||

Verse 38

चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव। पातयिष्यामि दुर्धर्षं भीष्मं कुरुपितामहम् ।।

codayāśvānyato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava| pātayiṣyāmi durdharṣaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham ||

Verse 39

सञ्जय उवाच। स चाश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः। यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ।

sañjaya uvāca| sa cāśvānrajataprakhyāṃścodayāmāsa mādhavaḥ| yato bhīṣmastato rājanduṣprekṣyo raśmivāniva |

Verse 40

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्। दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे ।।

tatastatpunarāvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat| dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyatamāhave ||

Verse 41

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः । धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ।।

tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavadvinadanmuhuḥ | dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣairavākirat ||

Verse 42

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः । शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत भारत ।।

kṣaṇena sa rathastasya sahayaḥ sahasārathiḥ | śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata bhārata ||

Verse 43

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्वरः । चोदयामास तानश्वान्विनुन्नान्भीष्मसायकैः ।।

vāsudevastvasaṃbhrānto dhairyamāsthāya satvaraḥ | codayāmāsa tānaśvānvinunnānbhīṣmasāyakaiḥ ||

Verse 44

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् । पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ।।

tataḥ pārtho dhanurgṛhya divyaṃ jaladaniḥsvanam | pātayāmāsa bhīṣmasya dhanuśchittvā śitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 45

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः । निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ।।

sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punaranyanmahaddhanuḥ | nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava ||

Verse 46

चकर्ष च ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् । अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः । तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः ।।

cakarṣa ca tato dorbhyāṃ dhanurjaladaniḥsvanam | athāsya tadapi kruddhaściccheda dhanurarjunaḥ | tasya tatpūjayāmāsa lāghavaṃ śantanoḥ sutaḥ ||

Verse 47

गाङ्गेयस्त्वब्रवीत्पार्थं धन्विश्रेष्ठमरिंदम। साधुसाधु महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ।।

gāṅgeyastvabravītpārthaṃ dhanviśreṣṭhamariṃdama| sādhusādhu mahābāho sādhu kuntīsuteti ca ||

Verse 48

समाभाष्यैवमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः। मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति ।।

samābhāṣyaivamaparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ| mumoca samare bhīṣmaḥ śarānpārtharathaṃ prati ||

Verse 49

अदर्शयद्वसुदेवो हययाने परं बलम्। मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि निदर्शयन् ।।

adarśayadvasudevo hayayāne paraṃ balam| moghānkurvañśarāṃstasya maṇḍalāni nidarśayan ||

Verse 50

शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ । गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ।।

śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau | govṛṣāviva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau ||

Verse 51

वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् । भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ।।

vāsudevastu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām | bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantamaniśaṃ yudhi ||

Verse 52

प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः । वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।।

pratapantamivādityaṃ madhyamāsādya senayoḥ | varānvarānvinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān ||

Verse 53

युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले । नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा ।।

yugāntamiva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale | nāmṛṣyata mahābāhurmādhavaḥ paravīrahā ||

Verse 54

उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष । वासुदेवस्ततो योगी प्रचस्कन्द महारथात् ।।

utsṛjya rajataprakhyānhayānpārthasya māriṣa | vāsudevastato yogī pracaskanda mahārathāt ||

Verse 55

अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली। प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः ।।

abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī| pratodapāṇistejasvī siṃhavadvinadanmuhuḥ ||

Verse 56

दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगदीश्वरः । क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः ।।

dārayanniva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagadīśvaraḥ | krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsuramitadyutiḥ ||

Verse 57

ग्रसन्निव च तेजांसि तावकानां महाहवे । दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यतमन्तिके ।।

grasanniva ca tejāṃsi tāvakānāṃ mahāhave | dṛṣṭvā mādhavamākrande bhīṣmāyodyatamantike ||

Verse 58

हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्रस्म सैनिकाः । क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयातुराः ।।

hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatrasma sainikāḥ | krośantaḥ prādravansarve vāsudevabhayāturāḥ ||

Verse 59

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ।।

pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ | śuśubhe vidravanbhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ ||

Verse 60

स सिंह इव मातङ्गं यथर्षभ इवर्षभम् । अभिदुद्राव वेगेन विनदन्यादवर्षभः ।।

sa siṃha iva mātaṅgaṃ yatharṣabha ivarṣabham | abhidudrāva vegena vinadanyādavarṣabhaḥ ||

Verse 61

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे। असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः । उवाच चैव गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣamāhave| asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahaddhanuḥ | uvāca caiva govindamasaṃbhrāntena cetasā ||

Verse 62

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोस्तु ते । मामद्य सात्वतश्रेष्ठ तापयस्त महाहवे ।।

ehyehi puṇḍarīkākṣa devadeva namostu te | māmadya sātvataśreṣṭha tāpayasta mahāhave ||

Verse 63

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ । श्रेय एव परं कृष्ण लोके भवति सर्वतः ।।

tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha | śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke bhavati sarvataḥ ||

Verse 64

संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे। प्रहरस्व यथेष्टं वै दासोऽस्मि तव चानघ ।।

saṃbhāvito'smi govinda trailokyenādya saṃyuge| praharasva yatheṣṭaṃ vai dāso'smi tava cānagha ||

Verse 65

सञ्जय उवाच। अन्वगेव ततः पार्थः समभिद्रुत्य केशवम् । निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै ।।

sañjaya uvāca| anvageva tataḥ pārthaḥ samabhidrutya keśavam | nijagrāha mahābāhurbāhubhyāṃ parigṛhya vai ||

Verse 66

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः । जगामैवैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः ।।

nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ | jagāmaivainamādāya vegena puruṣottamaḥ ||

Verse 67

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा । निजग्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे ।।

pārthastu viṣṭabhya balāccaraṇau paravīrahā | nijagrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃciddaśame pade ||

Verse 68

तत एवमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् । निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः प्रणयात्सखा ।।

tata evamuvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam | niḥśvasantaṃ yathā nāgamarjunaḥ praṇayātsakhā ||

Verse 69

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि । यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ।।

nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartumarhasi | yattvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava ||

Verse 70

मिथ्यावादीति लोकास्त्वां कथयिष्यन्ति माधव । ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि पितामहम् ।।

mithyāvādīti lokāstvāṃ kathayiṣyanti mādhava | mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi pitāmaham ||

Verse 71

शपे केशव शस्त्रेण सत्येन सुकृतेन च। अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुसूदन ।।

śape keśava śastreṇa satyena sukṛtena ca| antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrusūdana ||

Verse 72

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महारथम् । तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया ।।

adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāratham | tārāpatimivāpūrṇamantakāle yadṛcchayā ||

Verse 73

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः। अभवत्परमप्रीतो दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्। न किंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ।।

mādhavastu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ| abhavatparamaprīto dṛṣṭvā pārthasya vikramam| na kiṃciduktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ ||

Verse 74

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शान्तनवः पुनः। ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाऽचलौ ।।

tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāntanavaḥ punaḥ| vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathā'calau ||

Verse 75

प्राणानादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव। गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ।।

prāṇānādatta yodhānāṃ pitā devavratastava| gabhastibhirivādityastejāṃsi śiśirātyaye ||

Verse 76

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्जुर्युधि पाण्डवाः । तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ।।

yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañjuryudhi pāṇḍavāḥ | tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā ||

Verse 77

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः । निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे ।।

hatavidrutasainyāstu nirutsāhā vicetasaḥ | nirīkṣituṃ na śekuste bhīṣmamapratimaṃ raṇe ||

Verse 78

मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा । ते वध्यमाना भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः ।।

madhyaṃ gatamivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā | te vadhyamānā bhīṣmeṇa śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 79

कुर्वाणं समरे कर्माण्यतिमानुषविक्रमम्। वीक्षांचक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ।।

kurvāṇaṃ samare karmāṇyatimānuṣavikramam| vīkṣāṃcakrurmahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ ||

Verse 80

तथा पाण्डवसैन्यानि द्राव्यमाणानि भारत। त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव। पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ।।

tathā pāṇḍavasainyāni drāvyamāṇāni bhārata| trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva| pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe ||

Verse 81

तथैव योधा राजेन्द्र भीष्मेणामित्रघातिना। समरे मृदिताः सर्वे पाण्डवाः सह सृञ्जयैः ।।

tathaiva yodhā rājendra bhīṣmeṇāmitraghātinā| samare mṛditāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ ||

Verse 82

महारथं भारत दुष्प्रकम्पं शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान्। भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम् ।।

mahārathaṃ bhārata duṣprakampaṃ śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān| bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te śarārciṣaṃ sūryamivātapantam ||

Verse 83

विमृद्गतस्तस्य तु पाण्डुसेना- मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः। ततो हि भीष्मः सबलान्ससैन्या- न्न्यवारयत्पाण्डुसुताञ्शरौघैः ।।

vimṛdgatastasya tu pāṇḍusenā- mastaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ| tato hi bhīṣmaḥ sabalānsasainyā- nnyavārayatpāṇḍusutāñśaraughaiḥ ||

Verse 84

मनोऽवहारं प्रति संबभूव ।।

mano'vahāraṃ prati saṃbabhūva ||